Ünite 1: Yeniden Yapılanma Dönemi

1927 İlk Tarım Sayımı

Cumhuriyet tarihinin ilk tarım sayımı 1927 yılında yapılmıştır. Bu sayıma göre ülke nüfusunun %67,7'si çiftçilikle uğraşmakta, tarım yapılan alanlar ise ülke yüzölçümünün yalnızca %4,86'sını oluşturmaktaydı.

10 Milyon Dönüm Toprak Dağıtımı

1923-1938 yılları arasında göçmen, mübadil ve topraksız köylülere toplam 10.000.000 dönüm arazi dağıtılmıştır. Bu arazilerin büyük kısmı 627.538 kişilik göçmen grubuna verilmiştir.

Demiryolu Hat Uzunluğunun İki Katına Çıkması

1923 yılında Osmanlı'dan devralınan demiryolu hat uzunluğu 3.756 km iken, Cumhuriyet'in millîleştirme ve yeni inşa hamleleriyle 1938 yılında bu uzunluk 7.148 km'ye ulaştırılmıştır.

1938 Dış Ticaret Dengesi

1938 yılında Türkiye'nin ihracatı 1.447.000 ton (145 milyon TL), ithalatı ise 844.000 ton (150 milyon TL) olmuştur. İhracatın ithalatı karşılama oranı %96,7'ye yükselmiş ve 1 dolar 1,26 TL'ye gerilemiştir.

Anahtar Kavramlar

Tevhid-i Tedrisat Kanunu3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen ve Türkiye sınırları içindeki tüm eğitim kurumlarını Maarif Vekaletine (Millî Eğitim Bakanlığına) bağlayan kanundur. Bu kanunla eğitimde çok başlılığa son verilmiş, laik ve millî bir eğitim sisteminin temelleri atılmıştır.

Şer'iye ve Evkaf VekaletiOsmanlı'dan kalan, din işleri ve vakıfların yönetiminden sorumlu olan bakanlıktır. 3 Mart 1924'te kaldırılarak yerine Başbakanlığa bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.

Erkan-ı Harbiye-i Umumiye VekaletiOrdu ve askeri işlerden sorumlu olan bakanlıktır. Ordunun siyasetten uzak tutulması amacıyla 3 Mart 1924'te kaldırılmış, yerine hükümet dışı ve bağımsız bir Genelkurmay Başkanlığı tesis edilmiştir.

MübadilLozan Antlaşması uyarınca Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen zorunlu nüfus değişimi kapsamında Türkiye'ye gelen ve tarım arazisi dağıtılan göçmen Türk nüfusunu ifade eder.

Sened-i HakanîOsmanlı Devleti döneminde padişahın tuğrasını taşıyan resmi tapu senetlerine verilen isimdir. Cumhuriyet döneminde bu ibare kaldırılarak yerine 'millî' sıfatı getirilmiştir.

Hazar Kuruluş ve Konuş Projesi5 Ağustos 1923 tarihinde yürürlüğe giren ve Türk ordusunu savaş durumundan barış (hazar) düzenine geçiren, ordunun yeni konuşlanma yerlerini ve teşkilat yapısını belirleyen askeri plandır.

MütekabiliyetDevletlerarası ilişkilerde karşılıklılık esasıdır. TBMM, savaş döneminde Türk vatandaşlarına olağanüstü tedbir uygulayan devletlerin, bu tedbirleri kaldırması halinde Türkiye'deki vatandaşlarına yönelik kısıtlamaları kaldırma yetkisini hükümete vermiştir.

9 UmdeMustafa Kemal Paşa tarafından yayımlanan ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun Halk Fırkası'na dönüşmesini sağlayan, yeni devletin temel ilkelerini barındıran siyasi programdır.

Halk FırkasıMüdafaa-i Hukuk Grubu'nun kadroları tarafından kurulan, Cumhuriyet'in ilk yıllarında devrimleri gerçekleştiren ve yöneten Türkiye'nin ilk siyasi partisidir.

İstiklal MahkemesiMillî Mücadele ve devrimler döneminde vatana ihanet, kargaşa ve rejim karşıtı faaliyetleri yargılamak amacıyla meclis içinden seçilen üyelerle kurulan olağanüstü yetkilere sahip mahkemelerdir.

Gayrisafi Millî Hasıla (GSMH)Bir ülke vatandaşlarının belirli bir yıl içinde ürettiği toplam mal ve hizmetlerin parasal değeridir. Metinde 1923-1938 arasında Türkiye'nin GSMH'sinin yaklaşık %100 artarak 1.895.700.000 liraya çıktığı belirtilmektedir.

Sınaî BitkilerSanayide ham madde olarak kullanılan pamuk, tütün, şeker pancarı gibi endüstriyel tarım ürünleridir. 1927 verilerine göre Türkiye'deki ekili toprakların %6,6'sında bu bitkiler yetiştirilmekteydi.

Kilometre GarantisiOsmanlı döneminde yabancı demiryolu şirketlerine, inşa ettikleri hattın işletilmesinden elde edecekleri gelirin devlet tarafından garanti edilmesi usulüdür. Bu durum devleti büyük borç yükü altında bırakmıştır.

İlgaBir kanunun, makamın veya uygulamanın resmi olarak ortadan kaldırılması, hükümsüz bırakılması işlemidir. Metinde saltanat ve halifeliğin kaldırılması bu terimle ifade edilmiştir.

Vatana Hizmet TertibiDevlete ve vatana üstün hizmette bulunmuş kişilere veya onların geride kalan muhtaç ailelerine meclis kararıyla bağlanan özel şeref maaşıdır. Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in ailesine bu tertipten maaş bağlanmıştır.

Tehcir Suçları İddiasıI. Dünya Savaşı sırasında Ermeni tehcirinde görev alan Osmanlı memurlarının, işgal döneminde İtilaf Devletleri baskısıyla yargılandığı davalardır. Cumhuriyet hükümeti bu kişilerin itibarlarını iade etmiştir.

Cuma AlayıOsmanlı padişahlarının ve son dönemde Halife Abdülmecid'in cuma namazına giderken düzenledikleri, saltanat ihtişamı ve askeri tören içeren geleneksel geçit törenleridir.

Hazine-i HilafetHalifelik makamına ve halifenin saray masraflarına tahsis edilen, devlet bütçesinden karşılanan özel ödenek ve hazinedir.

Meşveretİslam devlet idaresinde danışma ve ortak akılla karar alma mekanizmasıdır. Adliye Vekili Seyyid Bey, TBMM'nin meşveret ilkesini en iyi uygulayan kurum olduğunu savunmuştur.

MünhaliBoşalmış, sahipsiz kalmış makam anlamındadır. TBMM, Vahdettin'in ülkeden kaçması üzerine yayımladığı fetvayla hilafet makamının şer'an münhali (boşalmış) olduğuna karar vermiştir.

1924 Teşkilat-ı Esasiye KanunuCumhuriyet'in ilanından sonra hazırlanan, devletin yönetim şeklini cumhuriyet olarak tescilleyen ve laikleşme sürecinin anayasal zeminini oluşturan yeni anayasadır.

HalkçılıkAtatürk'ün millî egemenliği halka dayandıran, sınıf ayrımını reddeden ve milleti kendi mukadderatına bizzat hakim kılmayı amaçlayan temel ilkesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in İtibarı

Mondros mütarekesi günlerinde İtilaf Devletleri baskısıyla idam edilen Boğazlıyan eski kaymakamı Kemal Bey 'şehid-i millî' ilan edilmiş, eşi ve çocuklarına vatana hizmet tertibinden maaş bağlanmıştır.

17 Dönem Askerin Erken Terhisi

Mudanya Mütarekesi'nin ardından, Lozan Konferansı devam ederken dahi ekonomik yükü azaltmak amacıyla 1881-1898 doğumlu erleri kapsayan 17 dönem askerin terhisi gerçekleştirilmiştir.

Hazar Kuruluş ve Konuş Projesi

5 Ağustos 1923 tarihli bu askeri projeyle ordu barış düzenine geçirilmiştir. Türk Kara Kuvvetleri; 3 ordu müfettişliği, 9 kolordu, 18 piyade tümeni ve 3 süvari tümeni olarak İzmir, Çatalca, Erzurum ve Kars'ta konuşlandırılmıştır.

Vahdettin'in İngiltere'ye Sığınması

Saltanatın kaldırılmasının ardından can güvenliği endişesine kapılan eski padişah Vahdettin, 16 Kasım 1922 tarihinde İngiliz işgal kuvvetleri komutanlığına yazılı başvuruda bulunarak İngiltere'ye sığınmış ve ülkeden kaçmıştır.

Halife Abdülmecid'in Seçilmesi

Vahdettin'in kaçışı üzerine TBMM, 18 Kasım 1922'de Şer'iye Vekili Vehbi Efendi'nin fetvasıyla Vahdettin'i azletmiş; yapılan oylamada 163 milletvekilinin 148'inin oyuyla Abdülmecid Efendi'yi yeni halife seçmiştir.

Emir Ali ve Ağa Han'ın Mektubu

24 Kasım 1923'te Londra'dan gönderilen ve halifeliğin korunmasını talep eden bu mektup, hükümete ulaşmadan 5-6 Aralık'ta İstanbul basınında yayımlanmış ve İngiliz müdahalesi şüphesiyle halifeliğin kaldırılmasını hızlandırmıştır.

3 Mart 1924 Tarihli Üç Devrim Kanunu

Bu tarihte kabul edilen 429, 430 ve 431 sayılı kanunlarla Şer'iye-Evkaf ve Erkan-ı Harbiye vekaletleri kaldırılmış, Tevhid-i Tedrisat kabul edilmiş ve Halifelik ilga edilerek hanedan yurt dışına sürülmüştür.

Adliye Vekili Seyyid Bey'in Tarihi Konuşması

3 Mart 1924'teki meclis oturumunda Adliye Vekili Seyyid Bey, fıkıh ve İslam tarihi kaynaklarıyla halifeliğin dini değil siyasi bir hükümet meselesi olduğunu ispat ederek yasanın oy birliğiyle geçmesini sağlamıştır.

Osmanlı Hanedanının Sürgün Edilmesi

3 Mart 1924 tarihli kanun uyarınca, eski halife Abdülmecid Efendi 4 Mart'ta İsviçre'ye gönderilmiştir. Birkaç gün içinde hanedana mensup 33 erkek ve 36 kadın olmak üzere tüm aile sınır dışı edilmiştir.

1923 Yılı Sektörel Gelir Dağılımı

1923 yılında 952,6 milyon TL olan GSMH'nin sektörel dağılımında tarım 377,3 milyon TL (%43,1), sanayi 125,7 milyon TL (%10,6) ve hizmetler 449,6 milyon TL (%46,3) paya sahipti.

1924 Anayasası'nın Kabulü

20 Nisan 1924 tarihinde yürürlüğe giren yeni anayasa, devletin cumhuriyet niteliğini korumuş, temel hak ve özgürlükleri güvenceye almış ve 1960 yılına kadar Türkiye'nin anayasal düzenini belirlemiştir.

Sınavda Dikkat Et

3 Mart 1924 tarihli üç devrim kanununun numaralarını ve içeriklerini birbiriyle karıştırmayın. 429 Şer'iye-Evkaf, 430 Tevhid-i Tedrisat ve 431 Halifeliğin kaldırılması kanunudur.
Adliye Vekili Seyyid Bey'in halifeliğin kaldırılması oturumundaki fıkhi ve hukuki konuşmasına dikkat edin.
1923 ve 1938 yıllarının dış ticaret dengesi ve GSMH verilerini karşılaştırmalı olarak öğrenin.
Savaş sonrası askeri düzenlemelerde 'Hazar Kuruluş ve Konuş Projesi' tarihini ve ordu karargah merkezlerini (Ankara, Konya, Diyarbakır) unutmayın.
Osmanlı'dan devralınan demiryolu imtiyazlarının neden 'gayri millî' kabul edildiğini iyi analiz edin.