Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2

Ünite 1: Yeniden Yapılanma Dönemi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Tevhid-i Tedrisat Kanunu — 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen ve Türkiye sınırları içindeki tüm eğitim kurumlarını Maarif Vekaletine (Millî Eğitim Bakanlığına) bağlayan kanundur. Bu kanunla eğitimde çok başlılığa son verilmiş, laik ve millî bir eğitim sisteminin temelleri atılmıştır.

Şer'iye ve Evkaf Vekaleti — Osmanlı'dan kalan, din işleri ve vakıfların yönetiminden sorumlu olan bakanlıktır. 3 Mart 1924'te kaldırılarak yerine Başbakanlığa bağlı Diyanet İşleri Başkanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü kurulmuştur.

Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Vekaleti — Ordu ve askeri işlerden sorumlu olan bakanlıktır. Ordunun siyasetten uzak tutulması amacıyla 3 Mart 1924'te kaldırılmış, yerine hükümet dışı ve bağımsız bir Genelkurmay Başkanlığı tesis edilmiştir.

Mübadil — Lozan Antlaşması uyarınca Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen zorunlu nüfus değişimi kapsamında Türkiye'ye gelen ve tarım arazisi dağıtılan göçmen Türk nüfusunu ifade eder.

Sened-i Hakanî — Osmanlı Devleti döneminde padişahın tuğrasını taşıyan resmi tapu senetlerine verilen isimdir. Cumhuriyet döneminde bu ibare kaldırılarak yerine 'millî' sıfatı getirilmiştir.

Hazar Kuruluş ve Konuş Projesi — 5 Ağustos 1923 tarihinde yürürlüğe giren ve Türk ordusunu savaş durumundan barış (hazar) düzenine geçiren, ordunun yeni konuşlanma yerlerini ve teşkilat yapısını belirleyen askeri plandır.

Mütekabiliyet — Devletlerarası ilişkilerde karşılıklılık esasıdır. TBMM, savaş döneminde Türk vatandaşlarına olağanüstü tedbir uygulayan devletlerin, bu tedbirleri kaldırması halinde Türkiye'deki vatandaşlarına yönelik kısıtlamaları kaldırma yetkisini hükümete vermiştir.

9 Umde — Mustafa Kemal Paşa tarafından yayımlanan ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun Halk Fırkası'na dönüşmesini sağlayan, yeni devletin temel ilkelerini barındıran siyasi programdır.

Halk Fırkası — Müdafaa-i Hukuk Grubu'nun kadroları tarafından kurulan, Cumhuriyet'in ilk yıllarında devrimleri gerçekleştiren ve yöneten Türkiye'nin ilk siyasi partisidir.

İstiklal Mahkemesi — Millî Mücadele ve devrimler döneminde vatana ihanet, kargaşa ve rejim karşıtı faaliyetleri yargılamak amacıyla meclis içinden seçilen üyelerle kurulan olağanüstü yetkilere sahip mahkemelerdir.

Gayrisafi Millî Hasıla (GSMH) — Bir ülke vatandaşlarının belirli bir yıl içinde ürettiği toplam mal ve hizmetlerin parasal değeridir. Metinde 1923-1938 arasında Türkiye'nin GSMH'sinin yaklaşık %100 artarak 1.895.700.000 liraya çıktığı belirtilmektedir.

Sınaî Bitkiler — Sanayide ham madde olarak kullanılan pamuk, tütün, şeker pancarı gibi endüstriyel tarım ürünleridir. 1927 verilerine göre Türkiye'deki ekili toprakların %6,6'sında bu bitkiler yetiştirilmekteydi.

Kilometre Garantisi — Osmanlı döneminde yabancı demiryolu şirketlerine, inşa ettikleri hattın işletilmesinden elde edecekleri gelirin devlet tarafından garanti edilmesi usulüdür. Bu durum devleti büyük borç yükü altında bırakmıştır.

İlga — Bir kanunun, makamın veya uygulamanın resmi olarak ortadan kaldırılması, hükümsüz bırakılması işlemidir. Metinde saltanat ve halifeliğin kaldırılması bu terimle ifade edilmiştir.

Vatana Hizmet Tertibi — Devlete ve vatana üstün hizmette bulunmuş kişilere veya onların geride kalan muhtaç ailelerine meclis kararıyla bağlanan özel şeref maaşıdır. Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'in ailesine bu tertipten maaş bağlanmıştır.

Tehcir Suçları İddiası — I. Dünya Savaşı sırasında Ermeni tehcirinde görev alan Osmanlı memurlarının, işgal döneminde İtilaf Devletleri baskısıyla yargılandığı davalardır. Cumhuriyet hükümeti bu kişilerin itibarlarını iade etmiştir.

Cuma Alayı — Osmanlı padişahlarının ve son dönemde Halife Abdülmecid'in cuma namazına giderken düzenledikleri, saltanat ihtişamı ve askeri tören içeren geleneksel geçit törenleridir.

Hazine-i Hilafet — Halifelik makamına ve halifenin saray masraflarına tahsis edilen, devlet bütçesinden karşılanan özel ödenek ve hazinedir.

Meşveret — İslam devlet idaresinde danışma ve ortak akılla karar alma mekanizmasıdır. Adliye Vekili Seyyid Bey, TBMM'nin meşveret ilkesini en iyi uygulayan kurum olduğunu savunmuştur.

Münhali — Boşalmış, sahipsiz kalmış makam anlamındadır. TBMM, Vahdettin'in ülkeden kaçması üzerine yayımladığı fetvayla hilafet makamının şer'an münhali (boşalmış) olduğuna karar vermiştir.

1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu — Cumhuriyet'in ilanından sonra hazırlanan, devletin yönetim şeklini cumhuriyet olarak tescilleyen ve laikleşme sürecinin anayasal zeminini oluşturan yeni anayasadır.

Halkçılık — Atatürk'ün millî egemenliği halka dayandıran, sınıf ayrımını reddeden ve milleti kendi mukadderatına bizzat hakim kılmayı amaçlayan temel ilkesidir.