Ünite 1: Mezîdünfîh Masdarlar 2

İft‘âl Bâbında Harf Kalınlaşması Kuralı

İft‘âl bâbına giren sülâsî mücerred masdarların başındaki (ت) harfi, kelimenin kökünde ظ, ط, ض veya ص harfleri varsa kalınlaşarak (ط) harfine dönüşür ve kelime 'ıstıyâd' veya 'ıztırâb' şeklinde okunur.

İf‘ilâl Bâbının Temel İşlevi

Osmanlı Türkçesi'nde kullanımı oldukça az olan İf‘ilâl (اِفْعِلَل) bâbı, ağırlıklı olarak renkleri ('isfrâr', 'ihmár') ve vücuttaki kalıcı eksiklik veya kusurları ('ihdebâb', 'işhlâl') bildirmek için kullanılır.

İstif‘âl Bâbında Talep Anlamı

İstif‘âl bâbı ile türetilen kelimeler temel geçişlilik özelliğinin yanı sıra nesneden bir şey talep etme anlamı kazanır; 'istiğfâr' (af istemek), 'istimdâd' (yardım istemek) ve 'isticvâb' (cevap istemek) buna somut örnektir.

Sıfat-ı Müşebbehe ile İsm-i Fâil Arasındaki Temel Fark

İsm-i fâil fiilin ifade ettiği işi geçici olarak yapan özneyi belirtirken, sıfat-ı müşebbehe nesnedeki sabit, kalıcı ve sürekli durumu ifade eder ve sadece geçişsiz fiillerden türetilir.

Anahtar Kavramlar

Mezîdünfîh MasdarSülâsî mücerred masdarlara birtakım zâid harfler ilave edilerek türetilen, kelimeye dönüşlülük, geçişlilik veya işteşlik gibi çatı anlamları kazandıran kurallı masdarlardır. Örnek olarak İft‘âl ve İstif‘âl bâbları verilebilir.

İft‘âl BâbıBirinci aslî harfin önüne elif, sonrasına te ve ikinci harften sonra elif getirilerek yapılan, genellikle dönüşlülük ve geçişsizlik bildiren bir mezîdünfîh masdar veznidir. Örnek: 'i‘tibâr'.

İ‘lâlArapça kelime türetme kurallarında, illetli harflerin (و, ى, أ) geçirdiği ses değişikliklerini ve kalıp kaymalarını ifade eden gramer terimidir. Misâl, ecvef ve nâkıs fiillerde sıklıkla görülür.

İf‘ilâl BâbıRenkleri ve vücuttaki eksiklik/kusurları bildirmek amacıyla kullanılan, kelimenin sonuna ve başına ekler alan, daima geçişsiz olan az kullanılan bir mezîdünfîh bâbıdır. Örnek: 'isfrâr' (sararmak).

İstif‘âl BâbıBaşlangıcına elif, sin ve te eklenerek yapılan, ekseriyetle geçişli olan ve kelimelere 'talep etmek, istemek' veya 'bir şey saymak' manası katan bir bâbtır. Örnek: 'istihdâm'.

İsm-i FâilFiili gerçekleştiren özneyi bildiren, mezîdünfîh bâblarda her bir vezin için kendine has kurallı kalıplara sahip olan türemiş isimdir. Örnek: İft‘âl bâbında 'müfte‘il'.

İsm-i Mef‘ûlFiilden etkilenen nesneyi (edilgen yapıyı) gösteren, mezîdünfîh masdarlardan kurala uygun olarak türetilen isim kalıbıdır. Örnek: İft‘âl bâbında 'müfte‘al'.

Sıfat-ı MüşebbeheFiilin belirttiği anlamın nesnede geçici değil, sabit, kalıcı ve sürekli olarak bulunduğunu gösteren sıfat türüdür. Örnek: 'kebîr' (büyük) veya 'esmer'.

MüennesArapça dilbilgisinde dişilık ifade eden kelime formudur. Sıfat-ı müşebbehelerin müennes şekli çoğunlukla 'fa‘lâ' vezniyle yapılır (Örn: 'esmer' kelimesinin müennesi 'semrâ').

EcvefAslî orta harfi illetli (و veya ى) olan kelime türüdür. Bu tür kelimeler mezîdünfîh bâblara sokulduklarında özel i‘lâl kurallarına uğrarlar.

Muzâ‘afArapçada son iki harfi aynı cins ve şeddeli olan (mükerrer) fiil veya masdarları tanımlayan aksâm-ı seb‘a terimidir. Örnek: 'redd'.

NâkısAslî son harfi illetli harflerden (و veya ى) biri olan kelime çeşididir. Bu kelimeler çekimler sırasında çeşitli ses değişimlerine uğrar.

SemâîKurallara bağlı olmayıp, dilin kullanımına ve sözlü gelenekte duyulduğu şekliyle (lügate bakılarak) öğrenilmesi gereken dilbilgisi kurallarını ve kelime şekillerini ifade eder.

Diğer Önemli Bilgiler

Ecvef Kelimelerde İstif‘âl Bâbı Kalıbı

Orta harfi illetli olan ecvef kelimeler İstif‘âl bâbına aktarıldığında, standart vezin yerine 'istifâle' (اِسْتِفَالَه) şeklini alır; buna örnek olarak 'istikâmet' ve 'istifâde' kelimeleri verilebilir.

İsm-i Mef‘ûlü Bulunmayan Bâblar

Arapça mezîdünfîh masdarlardan İf‘ilâl bâbında, kelimeler daima geçişsiz (lâzım) olduğu ve renk/kusur bildirdiği için hiçbir şekilde ism-i mef‘ûl kullanılmamaktadır.

Sıfat-ı Müşebbehede Dişi (Müennes) Yapı

Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan sıfat-ı müşebbehelerin dişi (müennes) formları genellikle 'fa‘lâ' vezniyle yapılır; örneğin 'esmer' sıfatının müennesi 'semrâ', 'ahmer' kelimesininkiyse 'hamrâ'dır.

Misâl Fiillerde İ‘lâl Kuralı

Aslî ilk harfi و veya ى olan misâl kelimeler İft‘âl bâbına sokulduğunda vezin değişerek it‘âl (اِتِّعَال) veya misâlde mütte‘il kalıbına dönüşür, örneğin 'ittihâd' kelimesinde olduğu gibi.

Fa‘lân Vezninin Taşıdığı Anlam Dünyası

Sıfat-ı müşebbehe vezinlerinden biri olan Fa‘lân (فَعْلَان), insan psikolojisinde veya fizyolojisinde ani ve baskın görülen geçici-kalıcı durumları niteler; 'sekrân' (sarhoş), 'ferhân' (mutlu) ve 'keslân' (yorgun) bu vezne örnektir.

Sınavda Dikkat Et

İft‘âl bâbında harf uyumuna dikkat edin; ظ, ط, ض, ص harflerinden sonra gelen (ت) harfinin (ط)'ye dönüştüğünü unutmayın.
İf‘ilâl bâbından ism-i mef‘ûl türetilmediğini kesinlikle aklınızda bulundurun, çünkü bu bâbdaki kelimeler daima geçişsizdir.
Sıfat-ı müşebbehe vezinlerinin semâî olduğunu (lügatten öğrenildiğini), ism-i fâillerin ise kurallı (kıyâsî) olduğunu karıştırmayın.
İstif‘âl bâbının kelimelere 'talep etmek' ve 'bir şey saymak/addetmek' gibi özel anlamlar kattığını soru kaçırmamak için ezberleyin.
Ecvef kelimelerin İstif‘âl bâbına girdiğinde 'istifâle' kalıbını aldığını (örn. istikâmet) sınavda dikkat edilecek bir detay olarak not edin.
Sıfat-ı müşebbehelerin dişi (müennes) formlarının 'fa‘lâ' vezniyle yapıldığını (esmer -> semrâ) unutmayın.
Misâl fiillerin İft‘âl bâbındaki i‘lâl kuralları gereği harf düşmesi veya şeddelenme yaşadığını (ittihâd vb.) gözden kaçırmayın.