İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 2. Meşrutiyet Dönemi Türk Edebiyatı
← Ünite 5
2. Meşrutiyet Dönemi Türk Edebiyatı

Ünite 5: Toplumsal Faydacı Edebiyat Anlayışı: Millî Edebiyat Dönemi

Genç Kalemler ve Yeni Lisan Makalesi
11 Nisan 1911 tarihinde Selanik'te yayımlanan Genç Kalemler dergisinin ikinci cildinin ilk sayısında yer alan "Yeni Lisan" makalesi, Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp tarafından kaleme alınmış olup Millî Edebiyat hareketinin manifestosu kabul edilir.
Türk Derneği'nin Kuruluşu ve Faaliyetleri
25 Aralık 1908'de Ahmet Mithat Efendiy, Emrullah Efendi, Rıza Tevfik gibi isimler tarafından kurulan Türk Derneği, Türklerin tarihini, dilini ve etnografyasını araştırmak amacıyla kurulmuş ilk Türkçü dernektir ve 1911'de aylık "Türk Derneği" dergisini yayımlamıştır.
Sultanahmet Mitingi
İzmir ve İstanbul'un işgali üzerine İstanbul'un büyük meydanlarında düzenlenen kalabalık mitinglerin en bilinenidir; Halide Edip Adıvar'ın da konuşma yaptığı bu mitinglerin temel amacı halka millî mücadele ruhu kazandırmaktır.
Babıali Baskını ve Siyasi Gelişmeler
1913 yılında İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından gerçekleştirilen Babıali Baskını, Balkan Savaşları'ndaki ağır yenilgiler ve II. Meşrutiyet'in getirdiği umutların suya düşmesi üzerine ülkedeki siyasi istikrarsızlığı ve karmaşayı daha da artırmıştır.

Anahtar Kavramlar

Millî Edebiyat20. yüzyıl başlarında Türk milletinin kendi özüne dönmesi, kimliğini arayıp bulması ve bunu estetik değerlerle birleştirerek oluşturduğu, dili, muhtevası ve şekli millî olan edebiyat hareketidir. Örnek olarak Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin'in bu dönemde kaleme aldığı eserler gösterilebilir.
Yeni Lisan1911 yılında Selanik'te Genç Kalemler dergisinde yayımlanan aynı adlı makaleyle başlayan ve Millî Edebiyat'ın dil anlayışını belirleyen akımdır. Yabancı dillerin kurallarından arındırılmış, İstanbul konuşma dilini esas alan sade bir Türkçe savunulmuştur.
OsmanlıcılıkFransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımına karşı imparatorluk bütünlüğünü korumak amacıyla din, etnik köken ve dil farkı gözetmeksizin tüm tebaayı ortak bir Osmanlı üst kimliği altında birleştirmeyi amaçlayan siyasi ideolojidir.
Türkçülük (Türk Milliyetçiliği)19. yüzyılda ilmî ve kültürel sahada başlayan, II. Meşrutiyet sonrasında ise siyasi ve sosyal bir ideolojiye dönüşerek bütün Türkleri ortak bir kültür ve tarih bilincinde birleştirmeyi hedefleyen düşünce akımıdır.
TurancılıkZiya Gökalp'ın ilk dönemlerinde savunduğu, dünyadaki bütün Türk coğrafyalarını ve topluluklarını siyasi ve kültürel olarak tek bir çatı altında birleştirmeyi amaçlayan geniş kapsamlı milliyetçilik mefkûresidir.
Türkiye TürkçülüğüZiya Gökalp'ın I. Dünya Savaşı ve sonrasındaki gerçekler doğrultusunda Turan ülküsünü bir kültür hedefi olarak görüp, siyasi hedefi yalnız Türkiye coğrafyasındaki Türklerin kalkınması ve millî devletin kurulması olarak daraltıp şekillendirdiği milliyetçilik anlayışıdır.
Halka DoğruAydının, Batı medeniyetini öğrenmek için halktan uzaklaştığını savunarak, asıl millî kültürün (harsın) bulunduğu halka geri dönmesi ve ondan beslenmesi gerektiğini savunan Türk milliyetçiliği programıdır.
TahrisZiya Gökalp tarafından formüle edilen, aydının halka giderek onun dili, edebiyatı, müziği, gelenek ve görenekleri gibi millî kültür unsurlarını derleyip ortaya çıkarması sürecidir.
TehzipHalktan derlenen ham millî kültür unsurlarının, Batılı sanat ve ilim metotlarıyla işlenerek modern, çağdaş ve yeni bir yapıya kavuşturulması sürecidir.
Mütareke EdebiyatıI. Dünya Savaşı sonrasında Mondros Mütarekesi imzalandığı ve İstanbul'un işgal edildiği yıllarda (1918-1919 sonrasında) gelişen, dönemin çalkantılarını ve ruh halini yansıtan edebiyat koludur.
Türk Derneği25 Aralık 1908'de kurulan, Türklerin tarihini, dilini, etnografyasını araştırmayı ve Türk dilini ıslah ederek bir sözlük oluşturmayı amaçlayan ilk Türk milliyetçiliği derneğidir.
Beş HececilerMillî Edebiyat yıllarında yazmaya başlayan ve Cumhuriyet döneminde de hece vezniyle şiir yazmayı sürdüren Faruk Nafiz, Enis Behaç, Halit Fahri, Orhan Seyfi ve Yusuf Ziya'dan oluşan şairler topluluğudur.
Memleketçi Edebiyat1922 sonrasında Millî Edebiyat'ın devamı niteliğinde değerlendirilen, Anadolu'ya ve Anadolu insanının gerçekliğine yöneliş temasını işleyen edebiyat anlayışıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İkdam Gazetesi ve Türkçülük Sloganı

1894 yılında yayımlanmaya başlayan İkdam gazetesi, "Türk gazetesi" sloganını benimsemiş ve I. Meşrutiyet sonrasındaki istibdat döneminde dahi kültürel içerikli Türkçülük tartışmalarının engellenmediği önemli bir yayın organı olmuştur.

Mudanya ve Lozan Antlaşmaları

11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Anlaşması ile askerî mücadele dönemi fiilen sona ermiş, 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile de Türkiye Cumhuriyeti'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tescillenmiştir.

Şinasi'nin İlk Özel Gazeteleri

Şinasi, 1861'de Agâh Efendi ile birlikte çıkardığı "Tercüman-ı Ahval" ve 1863'te tek başına çıkardığı "Tasvir-i Efkâr" ile Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk özel gazetecilik faaliyetlerini başlatarak aydınlanma sürecine öncülük etmiştir.

Çanakkale Zaferi (1915)

I. Dünya Savaşı'nın en ağır şartları ve insan kıyımları arasında gerçekleşen Çanakkale zaferi, bütün ümidini yitirmiş Türk insanına ve ordusuna büyük bir moral ve direniş kaynağı olmuştur.

Ziya Gökalp'ın 'Türkçülüğün Esasları' Eseri

1923 yılında yayımlanan ve Türkiye Cumhuriyeti'nin temel dayanaklarını, programını, Turan ve Türkiye Türkçülüğü ayrımlarını, ayrıca 'halka doğru' ilkesini sistemleştiren Ziya Gökalp'ın en temel sosyolojik ve ideolojik eseridir.

Sınavda Dikkat Et

  • Millî Edebiyat'ın başlangıcı için 1911 (Genç Kalemler - Yeni Lisan), bitişi için ise 1922/1923 (Cumhuriyetin kuruluşu/İstiklâl Savaşı) tarihleri ÖSYM sınavlarında sıklıkla sorulur; bu tarihleri ve gerekçelerini ezberleyin.
  • Yeni Lisan makalesinin Ömer Seyfettin, Ali Canip Yöntem ve Ziya Gökalp tarafından yazıldığını ve hareketin manifestosu olduğunu kesinlikle unutmayın.
  • Ziya Gökalp'ın milliyetçilik evrelerine dikkat edin: Turancılık -> Oğuzculuk -> Türkiye Türkçülüğü sıralaması sınavda ayırt edici sorularda karşınıza çıkabilir.
  • Türk Derneği'nin (1908) ilk Türk milliyetçiliği derneği olduğunu, Genç Kalemler'den önce önemli bir ön hazırlık ve deneyim teşkil ettiğini karıştırmayın.
  • Aydının halka gitmesini ifade eden 'halka doğru' ilkesinin alt başlıkları olan 'tahris' (derleme) ve 'tehzip' (modernleştirerek işleme) kavramlarının tanımlarını iyi kavrayın.
  • Namık Kemal, Şinasi gibi Tanzimat sanatçılarının Millî Edebiyat dönemi sanatçısı olmadığını, ancak onların açtığı çığırın Millî Edebiyat'a zemin hazırladığını unutmayın.
  • Millî Edebiyat döneminde sanatın ikinci plana atılmasının nedeninin dönemin olağanüstü siyasi ve savaş şartları (milleti uyandırma zarureti) olduğunu göz ardı etmeyin.