Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Çağdaş Türk Yazı Dilleri 2

Ünite 3: Tatar Türkçesi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

İdil Bulgarları — Türkçenin r-l grubuna dâhil olan, 920'de İslamiyet'i kabul ederek z-ş grubuna geçen ve Tatar Türkçesinin temelini oluşturan Türk boyudur. Örneğin, İdil Bulgarcası bugünkü Tatar Türkçesinin temel yapı taşını meydana getirmektedir.

Orta Ağız — Tatar Türkçesinin Kazan Türkleri tarafından konuşulan, Tataristan ve Başkurdistan'da yayılan ve bugünkü edebî dili oluşturan merkez ağzıdır. Örneğin, Kazan Türklerinin konuştuğu bu ağız standart yazılı dilin temelidir.

Batı (Mişer) Ağzı — Mişer Tatarları tarafından Samara, Saratov, Penza ve Ryazan gibi geniş bir coğrafyada konuşulan Tatar Türkçesi koludur. Örneğin, İdil grubu Tatarlarına dâhil olan bu ağız pek çok Rusya bölgesinde kullanılır.

Doğu Ağzı — Batı Sibirya'nın Baraba, Tomsk ve Tümen bölgelerinde yaşayan Sibirya Tatarlarının konuştuğu Tatar Türkçesi koludur. Örneğin, Doğu ağzı coğrafi olarak diğer kollardan farklı bir sahada gelişmiştir.

Kıssa-i Yusuf — İdil Bulgar devri edebiyatının en önemli ürünlerinden biri olup Kul Ali tarafından kaleme alınmış dinî-destanî eserdir. Örneğin, bu eser Bulgar dönemi edebî zenginliğinin en somut göstergesidir.

Altın Ordu Devri — Cengiz Han'ın torunu Batu Han tarafından kurulan, Berkay ile Türkleşen ve Harezm Türkçesiyle eserler verilen Tatar edebiyatı dönemidir. Örneğin, Rabgûzî'nin Kısasü'l-Enbiyâ'sı bu dönemin temel ürünlerindendir.

Kazan Hanlığı Devri — Tatar edebiyatının millî bir renk kazandığı, Muhammedyar ve Kemal Ümmî gibi şairlerin yetiştiği 16. yüzyıl sonuna kadar süren dönemdir. Örneğin, bu dönemde Muhammedyar Tuhfe-i Merdân adlı eserini yazmıştır.

Abdullah Tukay — 20. yüzyıl başı Tatar edebiyatının en büyük şairi olup eserlerinde aşk, hürriyet ve milliyetçilik konularını işleyen edebî figürdür. Örneğin, onun yaşadığı döneme 'Tukay Çağı Edebiyatı' denilmektedir.

Musa Celil — Sovyet dönemi Tatar edebiyatında II. Dünya Savaşı yıllarında vatan sevgisi ve kahramanlık temalı şiirler yazarak cephede şehit olan şairdir. Örneğin, onun mahpushanede yazdığı şiirler Tatar edebiyatının simgesidir.

Tataristan Cumhuriyeti — Doğu Avrupa ovasında Kama ve İdil nehirlerinin birleştiği yerde bulunan, başkenti Kazan olan özerk Türk cumhuriyetidir. Örneğin, bu cumhuriyet 67.836 km2 yüzölçümüne ve yaklaşık 4 milyon nüfusa sahiptir.

Kamaz — Bütün Rusya taşımacılığının yüzde 80'ini sağlayan ve Tataristan ekonomisinde büyük yer tutan dev kamyon fabrikasıdır. Örneğin, Kamaz fabrikası Tataristan'ın sanayi gücünün simgesidir.

Å Sesleri — Tatar Türkçesinde ön damakta düz ve yarı dar telaffuz edilen, Türkiye Türkçesi yazında bulunmayan kısa ünlü sesidir. Örneğin, bu ünlü kısa söylenmekte ve düşme temayülü göstermektedir.

Büyük Ünlü Uyumu — Türk dillerinde kelime içindeki ünlülerin kalınlık veya incelik bakımından uyumlu olması kuralı olup Tatar Türkçesinde çok düzenlidir. Örneğin, 'tormış' veya 'avıl' kelimelerinde bu uyum açıkça görülür.

Küçük Ünlü Uyumu — İlk hecedeki ünlülerin düz veya yuvarlaklık durumuna göre sonrakilerin uyum sağlaması kuralı olup Tatar Türkçesinde darlaşma nedeniyle sağlam değildir. Örneğin, 'bolıtlı' kelimesinde bu uyum bozulmuştur.

Çift Dudak V'si (W) — Tatar Türkçesinde dişlerin dudağa değmeden çıkardığı, Türkçe kelimelerin tamamında kullanılan 'v' sesidir. Örneğin, bu ses Türkiye Türkçesindeki diş-dudak v'sinden farklıdır.

Damak N'si (Ñ) — Tatar alfabesinde gösterilen ve Türkiye Türkçesinin yazısında yer almayan genizcil n sesidir. Örneğin, 'tañ' (tan) veya 'moñ' (bun, sıkıntı) kelimelerinde bu ses bulunur.

İyelik Ekleri — Tatar Türkçesinde yuvarlak ünlülü şekilleri bulunmayan, sahiplik bildiren eklerdir. Örneğin, 1. tekil şahıs için '+m' veya '+åm' ekleri kullanılmaktadır.

İlgi Hâli — Tatar Türkçesinde yuvarlak ünlülü şekli bulunmayan ve '+nIñ' ekleriyle yapılan hâl ekidir. Örneğin, 'b znåñ' (bizim) kelimesinde ilgi hâli eki görülür.

Vasıta Hâli — Tatar Türkçesinde ekleşmeden ayrı kelime olarak kullanılan ve 'ile' anlamı veren 'bålen' sözcüğüyle yapılan hâldir. Örneğin, 'ceyev bålen' (yaya olarak) şeklinde kurulur.

Öğrenilen Geçmiş Zaman — Tatar Türkçesinde -gan/-gen veya -kan/-ken ekleriyle yapılan bildirme kipi çekimidir. Örneğin, 'barganmın' (gitmişim) kelimesinde bu ek yer alır.

Gereklilik Kipi — Tatar Türkçesinde fiil köküne -rga/-rge mastar eki ve 'kerek' ya da 'tıyâş' kelimelerinin getirilmesiyle yapılan kiptir. Örneğin, 'm ña ukırga k rek' (okumalıyım) demektir.

Sıfat-Fiil — Fiillerden türeyerek sıfat görevinde kullanılan, -a torgan, -açak, -gan gibi ekler alan kelime türüdür. Örneğin, 'k le torgan kunak' (gelmekte olan konuk) bir sıfat-fiildir.

Zarf-Fiil — Fiil köklerine gelerek zaman veya durum anlamı katan, -a, -gâç, -ıp gibi ekler içeren yapıdır. Örneğin, 'k lgeç' (gelince) sözcüğü zarf-fiildir.

Son Çekim Edatı — İsimlerden sonra gelerek onlarla cümledeki diğer kelimeler arasında anlam ilişkisi kuran müstakil kelimelerdir. Örneğin, 'öçen', 'kâbâk' ve 'tabor' gibi edatlar bu gruptadır.