Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kazak Türkçesi, kuzeydoğu kolu, güney kolu ve batı kolu olmak üzere üç temel kola ayrılmaktadır. Bu kollardan özellikle kuzeydoğu kolu, çağdaş yazı dilinin temelini oluşturmaktadır. Kazak Türklerinin dil ve yazı tarihi süreç içerisinde önemli değişimler geçirmiştir.
Kazak Türkleri, 1923 yılına kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. Bu tarihten sonra, 1928 yılında Latin alfabesine geçiş yapmışlardır. Ancak Sovyet yönetiminin isteği doğrultusunda 1940 yılında Latin alfabesinden vazgeçilerek Kiril alfabesi kabul edilmiş ve günümüzde de Kazakistan'da Kiril alfabesi kullanılmaya devam edilmektedir.
Bağımsızlığın ilan edildiği döneme kadar eğitim dili olarak Rusça ağırlıklı olarak kullanılmıştır. Bağımsızlığın ilanından iki yıl sonra, 28 Ocak 1993 tarihinde Yeni Anayasa’nın kabulü ile birlikte Kazak Türkçesi resmî dil olarak anayasal güvence altına alınmıştır.
Kazak Türklerinin kendine has, oldukça zengin bir sözlü edebiyatı bulunmaktadır. Hayatın çeşitli dönemleri ile ilgili törenler halk arasında canlı bir şekilde yaşamaktadır. Kazak Türkçesindeki halk edebiyatı terimleri Batı Türkçesinden farklılık gösterir; halk türküsüne 'jır' veya 'ölen', türkü söyleyen kişiye ise 'jırav' veya 'ölenşi' denilmektedir.
Ağıt türündeki şiirler muhtevalarına göre 'yestürdüğ', 'köñül aytu' veya 'coktav' adını alırken, didaktik nitelikli şiirlere 'tolgan' denir. 'Akın' adı verilen Kazak halk ozanları irticâlen şiir söyler, diğer akınlarla atışır (aytısu) ve destanlar okurlar. Ayrılık ve hasret duygularını işleyen 'koştasu' türküleri Rus istilasına karşı tepkileri dile getirmiştir.
Kazak folklorunda masal, hikâye ve destanlar geniş yer tutar. Klasik İslam medeniyeti ürünleri ile mahalli kültürden kaynaklanan Ayman Şolpan, Şakir Şekret, Bozoğlan, Kozı Körpeş ve Muñlık Zarlık gibi hikâyeler sözlü edebiyatın önemli eserleridir. Ayrıca Koblandı, Alpamış, Kanber Batır, Toktamış, Edige, Çora Batır ve Köroğlu gibi destanlar da oldukça ünlüdür.
Çağdaş Kazak Edebiyatı XIX. yüzyılda başlar ve kendi arasında üç ana döneme ayrılır: Hazırlık Dönemi (XIX. yüzyıl), Hürriyet Dönemi (1905-1920 arası) ve Sovyet Dönemi (1920'den sonraki devir). Bağımsızılıktan sonraki 1991 sonrası dönem de ayrı bir evre olarak değerlendirilir.
Hazırlık Dönemi, Rusların Kazakistan'ı istilası ile başlar. Bu dönemde aydınlar süratle Rusça öğrenerek Avrupa'nın edebiyat ve fikir hayatını tanımış; roman, hikâye, tiyatro gibi yeni türler ortaya çıkmıştır. Bu dönemin en önemli isimleri Abay Kunanbayulı, Çokan Velihanov ve İbray Altınsarın'dır.
Hürriyet Dönemi, 1905 Rus İhtilali sonrasındaki hürriyet havasıyla başlar; Sirke, Aykap, Kazak gibi gazete ve mecralar millî şuurun uyanmasında rol oynar. Sovyet Dönemi'nde ise baskılar artmış, rejim dışındakiler 'Represiya' katliamlarında hedef alınmıştır. Muhtar Avezov ve Olcas Süleymanov bu dönemin ve sonrasının en büyük edebî şahsiyetleridir.
Kazakistan, Orta Asya’nın geniş bozkırları ile eski Türk ana yurdu Altaylara kadar uzanan sahayı içine alan bir Türk cumhuriyetidir. Ülke batıdan doğuya 2.500 km, kuzeyden güneye 1.700 km uzunluğunda olup 2.717.300 km²'lik bir sahayı kapsar. İklimi çok kurak ve şiddetli karasaldır.
Başkent Almatı'dan Astana'ya taşınmıştır; diğer önemli şehirler arasında Aktübe, Cambul, Karaganda, Kustanay, Çimkent, Pavlodar, Kızılorda yer alır. Ülke tarım ve hayvancılığın yanı sıra yer altı kaynakları (tungsten, krom, manganez, bor, molibden, fosfat, petrol, kömür, bakır) bakımından oldukça zengindir.
1989 nüfus sayımına göre 18.227.878 nüfusa sahip olan Kazakistan'da, geçmişteki Rus göçmen yerleştirmeleri ve nükleer denemeler nüfus dengesini etkilemiştir. Bağımsızlık sonrasında yapılan göçler ve nüfus artışıyla toplam Türk nüfusu diğerlerinin nüfusunu aşmıştır.
Kazak Türkçesinde dokuz ünlü bulunur: a, e, ä, ı, i, o, ö, u, ü. Türkiye Türkçesindeki sekiz ünlüden farklı olarak bir de açık e (ä) ünlüsü vardır. ä sesi genellikle ilk hecede yer alır, vurgulu söylenir ve a'ya yaklaşan uzun bir ses değerine sahiptir.
Büyük ünlü uyumu Türkçe kelimelerde oldukça sağlamdır; ancak vasıta hal ekleri (-men, -ben, -pen) ve aitlik eki (-nkı, -dkı) kalın ünlülü kelimelere geldiğinde uyumu bozabilir. Küçük ünlü uyumu ise sadece ilk hecesinde düz ünlü bulunduran sözcüklerde görülür.
Kazak Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Türkiye Türkçesinden farklı olarak v, ğ, x, ñ ve q sesleri yer alır. Türkiye Türkçesindeki tüm ş'ler s, tüm ç'ler ş, kelime başındaki y'ler j, Türkçe asıllı kelime başındaki g'ler k, d'ler t olmuştur.
Kazak Türkçesinde çokluk ekinin +lAr, +dAr ve +tAr biçimleri vardır. Ünlüyle, v ve y ünsüzleriyle bitenlerde +lAr; tonlu ünsüzlerle bitenlerde +dAr; tonsuz ünsüzlerle bitenlerde ise +tAr kullanılır. İyelik eklerinin yuvarlak ünlülü şekilleri yoktur.
Hâl ekleri sisteminde yalın hâl eksizdir. İlgi hâl ekleri +nIñ, +dIñ, +tIñ; yükleme hâl ekleri +nI, +dI, +tI; yönelme hâl ekleri +ğa/+ge, +qa/+ke şeklindedir. Bulunma +dA/+tA, ayrılma +dAn/+tAn, vasıta hâl ise ekleşmiş +menen/+men, +benen/+ben, +penen/+pen şekilleriyle yapılır.
Eşitlik hâli +dAy/+tAy ve -şA ile sağlanırken; aitlik ekleri tonsuzlardan sonra +qı/+ki, ünlü ve tonlu ünsüzlerden sonra +ğı/+gi ekleriyle türetilir.
Kazak Türkçesinde şahıs ekleri zamir kökenli, iyelik kökenli ve emir kökenli olmak üzere üç gruba ayrılır. Bildirme kiplerinde öğrenilen geçmiş zaman -(I)p ile, görülen geçmiş zaman -dı/-ti, -ğan/-gen, -qan/-ken ekleriyle yapılır.
Şimdiki zaman üç şekilde ifade edilir: Birincisi -a/-y ekleriyle, ikincisi 'otır-, jat-, jür-, tur-' yardımcı fiilleriyle, üçüncüsü ise -(u)vda / -(ü)vde ekleriyle kurulur. Gelecek zaman ise yakın gelecek, normal gelecek ve niyet bildiren -maq(şı) ekleriyle çeşitlenmiştir.
Tasarlama kiplerinden şart kipi -sa/-se, gereklilik kipi -uv/üv + kerek veya teyis, istek kipi ise -ğay/-gey veya -ğı/-gi + keledî kalıplarıyla çekime sokulur.
Kazak Türkçesinde isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil yapan pek çok ek bulunmaktadır. Örneğin '+Av' sayılara gelerek birlik bildirirken (ekev), '+dağan' yuvarlak sayılara 'larca' anlamı katar. Fiilden isim yapan -(U)v mastar ve hareket adı türetir.
Sıfat-fiiller (-Ar, -AtIn, -ğan, -mAs) ve zarf-fiiller (-A, -ğalı, -ğanda, -(I)p, -mAyInşA) cümle içi söz dizimini ve yan cümleçleri kurmada oldukça işlektir. Zamirler, sıfatlar, zarflar ve edatlar (ünlemler, bağlaçlar, son çekim edatları) Türkçenin genel yapısıyla paralellik gösterir.
Bağlaçlar arasında cümle başı bağlaçları (bırak, degenmen, öytkeni, eger) ve son çekim edatlarında yönelme, ayrılma ve ilgi hâllerinden sonra gelen edatlar (üçün, qaray, deyin, bastap) Kazak Türkçesi sentaksının temel taşlarını oluşturur.