Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Çağdaş Türk Yazı Dilleri 2

Ünite 5: Kazak Türkçesi — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Jır — Kazak Türkçesindeki halk edebiyatında halk türkülerine verilen ad olup, Batı Türkçesindeki terimlerden farklı olarak sözlü gelenekte yaygın biçimde kullanılır. Örneğin Kazaklar halk türkülerine jır veya ölen derler.

Akın — Kazak halk ozanlarına verilen isimdir. Akınlar irticâlen şiir söyler, diğer akınlarla atışır (aytısu) ve halk hikâyeleri ile destanlar anlatırlar.

Aytısu — Kazak halk edebiyatında akınların karşılıklı olarak atışmasını, şiir yarışması yapmasını ifade eden önemli bir gelenektir.

Koştasu — Daha çok ayrılık ve hasret duygularını terennüm eden, Kazaklar arasında en çok rağbet gören türkü türüdür. Bu türküler vasıtasıyla halk Rus istilasına karşı tepkilerini dile getirmiştir.

Coktav — Kazak Türkçesindeki ağıt türünden olan şiirlerin muhtevalarına göre aldığı adlardan biridir. Yestürdüğ ve köñül aytu ile birlikte tasnif edilir.

Represiya — Sovyet döneminde, 1937-1939 yılları arasında yeni rejime ayak uyduramayan Kazak sanatçı ve aydınların katledildiği baskı ve tasfiye hareketidir.

Açık e (ä) — Kazak Türkçesinde bulunan, Türkiye Türkçesindeki e'den daha açık ve geniş, a'ya yaklaşan uzun telaffuz edilen bir ünlüdür. Genellikle ilk hecede yer alır, örneğin 'ädet' veya 'äzır'.

Ünsüz Uyumu — Kelime içerisinde ve eklenme sırasında ünsüzlerin tonluluk-tonsuzluk bakımından gösterdiği uyumdur. Kazak Türkçesinde bu uyum sağlam bir şekilde işler, örneğin 'bızge', 'adamğa'.

Aitlik Eki — Tonsuz ünsüzlerden sonra +qı/+ki, ünlü ve tonlu ünsüzlerden sonra +ğı/+gi şeklinde gelerek yer ve zaman bildiren sıfatlar türeten ektir. Örnek: meydandağı.

Vasıta Hâl Eki — Kazak Türkçesinde ekleşmiş şekilde görülen, ünlü ve tonlu ünsüzlerden sonra +menen/+men, z ve j harflerinden sonra +benen/+ben, tonsuzlardan sonra +penen/+pen şeklinde kullanılan hâl ekidir.

Eşitlik Hâli — Eski Türkçedeki teg benzetme edatının bugün ekleşmiş biçimi olan +dAy/+tAy veya -şA şeklindeki ektir. Örnek: şatırınday (çadır gibi).

İyelik Kökenli Şahıs Ekleri — Fiil çekimlerinde şahsı gösteren, iyelik eklerine benzerlik gösteren ek grubudur. Teklik 1. şahısta -m, çokluk 1. şahısta -k ekleri kullanılır.

Niyet Fikirli Gelecek Zaman — Gelecek zamanın -maq(şı), -mek(ş ) ekleriyle yapılan, aynı zamanda istek ve niyet anlamı taşıyan kipidir. Örnek: almaqpın (almak niyetindeyim).

Teyis (ti) — Gereklilik kipinin ikinci şeklini kurmak için -uv/-üv iyelik ekli fiil gövdelerinden sonra getirilen ve gereklilik bildiren kelimedir. Örnek: aluvım teyisti.

İstek Kipi (-ğay) — Kazak Türkçesinde istek çekiminin birinci şeklini oluşturan -ğay, -gey; -qay, -key ekleridir. Örnek: barğaymın (gedeyim).

Birlik Sayı Eki — İsimden isim yapan +Av ekinin 1'den 7'ye kadar olan sayılara gelerek beraberlik ifade etmesidir. Örnek: ekev (ikisi), törtev (dördü).

Yuvarlak Sayı Eki — İsimden isim yapan +dağan/+degen veya +tağan/+tegen eklerinin yuvarlak sayılara gelerek '-larca' anlamı vermesidir. Örnek: ondağan (onlarca).

Zarf-fiil (-mAyInşA) — Türkiye Türkçesindeki '-madan' zarf-fiil ekine karşılık gelen, olumsuzluk ve sınırlama bildiren zarf-fiil ekidir. Örnek: almayınşa (almadan).

Dönüşlülük Zamiri — Kazak Türkçesinde kendi anlamını veren 'öz' kelimesidir ve iyelik ekleriyle çekimlenir. Örnek: özüm (kendim).

Üleştirmeli Sayı Sıfatı — Sayıların tekrar edilmesi ve ikinci sayının üzerine ayrılma hâl ek_i (+dAn) getirilmesiyle yapılan sayı sıfatıdır. Örnek: iki ekiden (kişer).

Son Çekim Edatları — İsim ve isim soylulardan sonra gelerek kelime ile cümledeki diğer unsurlar arasında gramer ilişkisi kuran müstakil kelimelerdir. Örnek: üçün, qaray, deyin.

Cümle Başı Bağlaçları — Cümeleleri anlam bakımından birbirine bağlayan bağlaçlardır. Örnek: bırak, degenmen, öytkeni (çünkü).

Sıfat-fiil (-Ar, -r) — Geniş zaman sıfat-fiil eki olup nesnelerin geçici hareket vasıflarını karşılar. Örnek: aytar söz (söyleyecek söz).

İsim-Fiil (Hareketi Adı) — Fiillerden hareket adı türeten -(U)v ve -(I)s ekleridir. Örnek: jazuv (yazmak), tartıs (çekiş).

Hazırlık Dönemi — Çağdaş Kazak edebiyatının XIX. yüzyılda Rus istilası ile başlayan, aydınların Rusça öğrenip Batı edebiyatını tanıdığı ilk dönemidir. Abay ve Çokan Velihanov bu dönemin öncüleridir.