Ünite 6: Kazak Türkçesi Alfabe ve Metin Örnekleri

Muhtar Avezov'un Doğum Yeri ve Soyu

Muhtar Avezov 1897 yılında Kazakistan'ın doğu bölgesindeki Semey vilayetinin Şıngıstav köyünde dünyaya gelmiştir. Argın uruğunun Tobıktı oymaktandandır; tıpkı büyük Kazak şairi Abay gibi aynı kökene mensuptur.

Nevruz'da Samarkand Gök Taşı Efsanesi

Orta Asya'da eski dönem akimleri Nevruz gününün barış ve af atmosferini vurgulamak için "Bu günde Samarkand'ın gök taşı bile yumuşar" diyerek zindandaki mahkumların ellerini ayaklarını boşaltıp serbest bırakmışlardır.

Sarısu Kırları ve Bozkır Coğrafyası

Kazakistan'ın uçsuz bucaksız coğrafyasında yer alan Sarısu dalası (kırları), köyler arası mesafelerin bir günlük yol olduğu, alaca akasyaların ve kızılcıkların kapladığı sakin bozkır alanlarıdır.

Mağjan Cumabayulı'nın "Alıstağı Bawrıma" Şiiri

Mağjan Cumabayulı tarafından kaleme alınan bu eser, Altay dağlarından koparılan, esaret altında acı çeken ve yabancı ellerde cefa gören soydaşlara yazılmış millî duygu yüklü destansı bir şiirdir.

Anahtar Kavramlar

JâylawYaz aylarında gidilen, otlakları bol, akarsuları ve çadırları ile ünlü dağ veya bozkır yaylasıdır. Metinlerde, çocukların at binip balık avladığı, büyüklerin ak ortaflı evlerde dinlendiği huzur alanı olarak geçer.

Aq şañqan üyKazak Türklerinin geleneksel göçebe çadırı, yani kıl çadırı veya yurdudur. Yazın samal havasını içeri alan, başköşesinde oturulan beyaz renkli ev anlamındadır.

NavrızFarsça kökenli olup Kazakçada "Yeni yıl" ve gün anlamına gelen, 22 Mart'ta gece ile gündüzün eşitlendiği, doğanın canlandığı ulusal bayramdır. Zindanlardaki mahkumların bile affedildiği bir barış ve bereket günüdür.

Ulıstıñ ulı küniNevruz gününün Kazak halkı arasındaki adı olup "ulusun ulu günü" anlamına gelmektedir. Yeni yılın başlangıcı kabul edilerek büyük bir coşku ve zengin sofralarla karşılanır.

KökserekMuhtar Avezov'un hikayesinde geçen, Kazak bozkırındaki kurt inlerinin yakınında yaşayan ve hikayeye adını veren boz renkli kurttur. Bozkırın vahşi doğasını simgeler.

BawrımKazak Türkçesinde kardeş, ciğerpare, öz soydaş anlamına gelen sevgi ve yakınlık bildiren hitap sözüdür. Mağjan'ın şiirinde esaret altındaki soydaşlar için kullanılmıştır.

AltayTürk milletinin ezeli ana yurdu, ortak kökünün ve altın Beşiğinin adıdır. Şiirlerde altın günleri, pınarları ve ulusal kimliğin simgesi olarak anılır.

Navrız köjeNevruz bayramına özel olarak hazırlanan, geleneksel Kazak mutfağına ait zengin içerikli özel bir çorba türüdür.

Salt-dästürBir toplumun gelenek, görenek ve adetlerini ifade eden kültürel kavramdır. Kazak kültüründe Nevruz toyı ve bataları gibi pek çok çeşidi vardır.

Aqsıv / SasırBozkırlarda ve inlerin çevresinde yetişen, rüzgarla birlikte sallanan kalın gövdeli bitki veya çayır bitkisi türüdür.

Jalğız qoyAtasözlerinde ve metinlerde misafirperverliği simgeleyen, yoksul ancak cömert insanların evine misafir geldiğinde kestiği tek varlığı olan kurbandır.

Tört tül kKazak bozkır kültüründe hayvancılığın temeli olan dört ayaklı ana hayvan türünü (at, deve, sığır, koyun-keçi) ifade eden ifadedir.

Atüryan / PıraqMitolojik ve destansı anlatımlarda adı geçen, rüzgar gibi hızlı koşan efsanevi tulpar veya kanatlı at anlamındaki kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Avezov'un Babasının Bilgileri

Yazar Muhtar Avezov kendi hayat hikayesinde babasının adının Avezov Omarhan olduğunu ve 1897 yılının Eylül ayında Semey vilayeti Şıngıs kazasında dünyaya geldiğini belirtmektedir.

Karakurtların Yaşam Alanı (Kökserek)

Karaadır'ın akasyalı vadisinde, mayıs ayının serin yeliyle sallanan, ortasında derin uçurumlar ve böğürtlenli sıklıklar barındıran kurt inleri, bozkırın vahşi yaşamının merkezini oluşturur.

Kazak Atasözlerinde Misafirperverlik

Kazak atasözlerinde bay insanların cömertlik gösterisiyle koyun kesmesi ile yoksul ama cömert insanların evine misafir gelince tek varlığı olan tek koyununu kesmesi kıyaslanarak halkın cömertliği (darxanlığı) övülür.

Öküz ile Eşek Masalı

Ünitedeki masalda, tarla yolunda tok karnına huysuzlanıp bağıran eşeğin zoruyla çiftçiye yakalanmaları, eşeğin taş değirmene ezilmeye mahkum edilmesi, öküzün ise kesilerek cezalandırılması hikaye edilir.

Tilki ile Keçi Masalı

Çukura düşen tilkinin, su içme bahanesiyle keçi kandırarak onun boynuzuna basıp dışarı çıkması ve "Yalana aldanma, başın belaya duçar olur" sözünün bu olaydan kaldığı anlatılır.

Sınavda Dikkat Et

Kazak Türkçesindeki Kiril harflerinin Latin alfabesindeki karşılıklarını (örneğin Ä, Ö, Ü, Q, Ğ, Ŋ, İ) iyi ezberleyin; sınavda harf çeviri soruları sıkça gelmektedir.
Nevruz (Navrız) kelimesinin kökeni ve anlamı (Jaña jıl, ulıstıñ ulı küni) ile ilgili öncüllü sorulara dikkat edin; Nevruz'un dini değil halk bayramı olduğu sık sorulur.
Mağjan Cumabayulı'nın "Alıstağı Bawrıma" şiirindeki Altay motifi ve esaret altındaki Türk acısı temasını anahtar kelimeleriyle birlikte hafızanızda tutun.
Muhtar Avezov'un biyografisinde geçen Semey vilayeti, Şıngıstav köyü ve Tobıktı oymağı gibi özel isimler sınavda bilgi sorusu olarak gelebilir.
Masal özetlerinde (Tilki ile Keçi, Öküz ile Eşek) hangi hayvanın hangi cezaya çarptırıldığına ve çıkarılan derslere dikkat edin.
Kazak Türkçesindeki temel sözcüklerin (mınaday = böyle, keşer- = bağışlamak, tatulas- = barışmak) Türkçe anlamlarını mutlaka gözden geçirin.