İnfografik
← Ünite 7
Çağdaş Türk Yazı Dilleri 2

Ünite 7: Kırgız Türkçesi

Manas Destanı'nın Beyit Sayısı
Kırgız sözlü edebiyatının şaheseri olan Manas Destanı, 500.000 beyitten fazla uzunluğa sahiptir ve dünya edebiyatındaki en uzun destan olma özelliğini taşımaktadır.
Kırgızistan'ın Bağımsızlık Tarihi
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Kırgızistan Cumhuriyeti, 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını kazanmış ve 21 Ağustos 1991 bildirgeleriyle Kırgız Türkçesi resmî dil ilan edilmiştir.
Kırgızistan'ın Yüz Ölçümü ve Komşuları
Batı Türkistan'ın doğusunda yer alan Kırgızistan 198.500 km² yüz ölçümüne sahiptir; kuzeyden Kazakistan, batıdan Özbekistan, güneyden Tacikistan ve doğudan Doğu Türkistan ile çevrilidir.
İlk Yazılı Eser: Zılzala
Kırgız Türkçesi ile yazılan ilk eser, Moldo Kılıç Şamırkanuulu tarafından kaleme alınan ve 1911 yılında yayımlanan 'Zılzala' adlı şiir kitabıdır.

Anahtar Kavramlar

AkınKırgız halk edebiyatında müzikle iç içe girmiş bir şiir geleneğini sürdüren ve doğaçlama şiirler söyleyen halk şairlerine verilen adıdır. Örnek olarak Kırgız kültüründe ozanlık ve âşıklık geleneğinin en önemli taşıyıcılarıdır.
Manas Destanı500.000 beyitten fazla uzunluğuyla Kırgız sözlü edebiyatının şaheseri ve dünya edebiyatının en uzun destanıdır. Bugüne kadar sözlü gelenekle manasçılar tarafından aktarılmıştır.
KoşokKırgız halk şiiri geleneğinde özellikle defin (cenaze) törenlerinde okunan ağıt ve yas türündeki şiirler için kullanılan terimdir.
KoştoşuKırgız halk şiirinde hasret, ayrılık ve şikâyet konularını işleyen şiir türüdür. Duygusal temaların ağırlıkta olduğu edebi bir formdur.
MoktooKırgız halk edebiyatında övme, methetme amacıyla söylenen şiirler ve övgü türündeki edebi ürünler için kullanılan terimdir.
KorgooKırgız halk edebiyatında eleştiri, taşlama ve yergi amacı güden şiir türünü ifade eder. Toplumsal aksaklıkları yermek için söylenir.
ZılzalaMoldo Kılıç Şamırkanuulu tarafından kaleme alınan ve 1911 yılında yayımlanan Kırgız Türkçesi ile yazılmış ilk yazılı şiir kitabıdır.
Ünlü YuvarlaklaşmasıKırgız Türkçesinin en tipik özelliklerinden biridir; ilk hecedeki o, ö, u, ü yuvarlak ünlülerinin sonraki hecelerdeki düz ünlüleri yuvarlaklaştırması olayıdır. Örnek: bolso (olsa).
Isık GölüKırgızistan sınırları içerisinde yer alan, dünyanın en büyük krater göllerinden biri olan ve dağlık coğrafyada oluşan önemli bir su kütlesidir.
RayonKırgızistan'ın idari yapılanmasında bölgelere bağlı olarak oluşturulan alt idari birimlerden, ilçelerden her biridir.
Kıpçak GrubuKırgız Türkçesinin dâhili olarak sınıflandırıldığı, Kazak Türkçesine en çok benzeyen Türk lehçeleri koludur.
İkinci Tip Görülen Geçmiş Zaman (-gan/-gen)Kırgız Türkçesinde daha uzak bir geçmişi ifade eden ve -mıştı anlamı da katabilen -gan/-gen ekleriyle yapılan görülen geçmiş zaman türüdür. Örnek: körgönmün (gördüm).
Üçüncü Tip Gereklilik KipiFiil isminin yönelme hâl ekiyle birlikte 'tiyish' (gerek, lazım) kelimesinin getirilmesiyle oluşturulan gereklilik kipi biçimidir. Örnek: aluuga tiyishmin (almam gerekir).
Vasıta HâliKırgız Türkçesinde kelimelere ekleşmeden ayrı yazılan 'menen' (ile) kelimesi vasıtasıyla yapılan hâl çekimidir. Örnek: kol menen (elle).
Eşitlik Hâli+ça, +ço ve +day, +tay, +toy ekleriyle yapılan, benzerlik veya ölçü bildiren isim hâlidir. Örnek: güldöy (gül gibi).
Aitlik Eki+kı, +ku, +gı, +gü ekleriyle yapılan ve nesnelerin yersel veya zamansal aidiyetini bildiren ettirgen ek yapısıdır. Örnek: üydögü (evdeki).
Rivayet Birleşik ÇekimiKırgız Türkçesinde temel olarak 'eken' (imiş) kelimesinin fiil çekimlerine getirilmesiyle kurulan birleşik zamanlı fiil kategorisidir.
Hikâye Birleşik ÇekimiFiil çekimlerinin sonuna 'ele' (idi) kelimesinin eklenmesiyle yapılan birleşik zamanlı fiil yapısıdır. Örnek: açtım ele.
Yedinci Bölge (Oş)Kırgızistan'ın idari olarak ayrıldığı yedi bölgeden (Çüy, Isık-Köl, Narın, Calalabad, Batken, Talas ve Oş) biri olan önemli coğrafi ve idari merkezdir.
Cengiz AytmatovEserleri yetmiş ülke diline çevrilen, 'Cemile', 'Selvi Boylum', 'Toprak Ana' gibi eserleriyle tanınan dünyanın en büyük romancılarından biri kabul edilen Kırgız yazardır.
KeltibekKırgız sözlü edebiyatında Manas Destanı'nı nesilden nesile sözlü olarak aktaran önemli manasçılardan biridir.
Toktogul SatılganovSovyet Kırgız Edebiyatı’nın yeni rejimi öven şiirleriyle tanınan ilk şair ve sanatçılarından biridir.
Kasım TınıstanovSovyet döneminde milliyetçi fikirleriyle öne çıkan, Kazak ve Kırgız toplumlarında sınıf çatışması olmadığını savunan anti-sosyalist temalar işleyen önemli bir şahsiyettir.
Erkin TooKırgız yazılı edebiyatının gelişiminde büyük payı olan, 1924 yılında çıkmaya başlayıp edebî eserlere geniş yer veren gazetedir.

Diğer Önemli Bilgiler

Cengiz Aytmatov'un Eserlerinin Çeviri Rekoru

Kırgız edebiyatının dünyaca tanınan en büyük ismi Cengiz Aytmatov'un eserleri, dünya genelinde yetmiş farklı ülke diline tercüme edilmiştir.

Kırgızistan Nüfusu ve Türk Oranı

Kırgızistan'ın nüfusu 4.5 milyonu aşmıştır. Ülke nüfusunun %52.3'ünü Kırgızlar oluştururken, diğer Türk boylarıyla birlikte toplam Türk nüfusu oranı %69.1 seviyesindedir.

İdari Bölgeler ve Yerleşim Birimleri

Kırgızistan idari olarak Çüy, Isık-Köl, Narın, Calalabad, Batken, Talas ve Oş olmak üzere yedi bölgeye ayrılmıştır; ülkeye bağlı 40 rayon, 21 şehir, 29 kasaba ve 392 köy bulunmaktadır.

Tarım ve Hayvancılığın Ekonomideki Yeri

Ülke ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır; faal nüfusun %84'ü bu sektörde çalışır ve tarım gelirlerinin %66'lık büyük kısmı doğrudan hayvancılık faaliyetlerinden elde edilir.

Alfabede Değişim Süreçleri

Kırgız Türkleri 1924-1928 yılları arasında Arap alfabesini, 1928-1940 yılları arasında Latin alfabesini kullanmış, 1940 yılından itibaren ise Kiril alfabesine geçerek günümüze kadar bu alfabeyi kullanmayı sürdürmüştür.

Ekonomik Yer Altı Zenginlikleri

Kırgızistan yer altı kaynakları bakımından zengindir; kömür, ham petrol, doğal gaz, uranyum, cıva, antimon, çinko, kalay ve tungsten ülkenin başlıca madenlerini oluşturur.

Isık Gölü'nün Coğrafi Önemi

Dağlık bir coğrafyada kurulan Kırgızistan'da birçok göl oluşmuştur; bunlardan biri olan Isık Gölü, dünyadaki en büyük krater göllerinden biri olma özelliğini taşır.

Erkin Too Gazetesi

1924 yılında yayımlanmaya başlayan Erkün Too gazetesi, Kırgız yazılı edebiyatının ilk dönemlerinde edebi eserlere geniş yer vererek kültür hayatının canlanmasına öncülük etmiştir.

Tarihi Gelişim Devreleri

Kırgız Türkçesinin tarihi gelişimi üç ana devrede incelenir: Eski Kırgız Türkçesi (VII-IX. yy.), Orta Kırgız Türkçesi (X-XV. yy.) ve Yeni Kırgız Türkçesi (XV. yüzyıldan sonra).

Ülke Alanının Orman Varlığı

Tam bir kara iklimine sahip olan Kırgızistan'ın topraklarının sadece %6'sı ormanlarla kaplıdır; 2000 m ile 3200 m arasındaki coğrafyada ormanlar, otlar ve çalılık bitki türleri görülür.

Erken Dönem Şairleri: Toktogul ve Togolok Moldo

Toktogul Satılganov ve Togolok Moldo, Sovyet Kırgız Edebiyatı'nın ilk şairleri olup şiirlerinde yeni Sovyet ideolojisini öven ve rejim doğrultusunda eserler veren önemli isimlerdir.

Sınavda Dikkat Et

  • Kırgız Türkçesinin Kıpçak grubu içerisinde en çok Kazak Türkçesine benzediği sınavda sıklıkla sorulan bir bilgidir, karıştırmayın.
  • Manas Destanı'nın 500.000 beyitten fazla olması ve dünya edebiyatının en uzun destanı unvanı ezberlenmelidir.
  • Kırgız Türkçesinde kelime başı 'y' seslerinin 'c'ye (caş, col) ve 'g' seslerinin 'k'ye dönüştüğü kuralına dikkat edin.
  • Ünlü yuvarlaklaşmasının ilk hecedeki o, ö, u, ü sesleri vasıtasıyla sonraki hece düzünlerini etkilemesi Kırgız Türkçesinin en tipik ses olaylarındandır.
  • Kırgız Türkçesinde vasıta hâlinin '+la/-le' ekiyle değil, ayrı yazılan 'menen' kelimesiyle yapıldığını unutmayın.
  • Cengiz Aytmatov'un eserleri (Cemile, Toprak Ana, Gün Olur Asra Bedel vb.) ve dünyada 70 dile çevrildiği bilgisi sınavda test edilir.
  • Kırgızların tarih boyunca sırasıyla Arap, Latin ve Kiril alfabelerini kullandığı kronolojisini iyi kavrayın.