Kırgız Türkçesi. Kırgız Türklerinin zengin folkloru; Tabıldı, Kedeykan, Olcobay Menen Kişimcan gibi destanların yanı sıra eski âdetler, hayat pratileri hakkındaki şiirler, bilmeceler, atasözleri, kahramanlık destanları, hikâye ve masallar, efsaneler, dinî ve lirik şarkılardan oluşur. Destanlar arasında Manas Destanı, Kırgız sözlü edebiyatının şaheseri ve aynı zamanda dünya edebiyatının en uzun destanıdır. 500.000 beyitten fazla olan bu dev eser, günümüze kadar sözlü olarak manasçılar tarafından getirilmiştir. Keldibek, Maymanbay, Timbek, Sagımbay Orazbakoğlu ve Sayakbay Karalayoğlu önemli manasçılardır. Kırgız sözlü edebiyatında müzikle iç içe girmiş bir şiir geleneği bulunur ve bu halk şairlerine 'akın' denir. Şiir türleri arasında defin törenlerinde okunanlara 'koşok', hasret ve şikâyet konulu olanlara 'koştoşu', medhiyelere 'moktoo', taşlamalara ise 'korgoo' adı verilir. Kırgızlarda yazılı edebiyat 1920’lerden sonra gelişmeye başlamıştır. Kırgız Türkçesi ile yazılan ilk eser, Moldo Kılıç Şamırkanuulu’nun 1911’de yayımlanan 'Zılzala' adlı şiir kitapçığıdır. 1924 yılında çıkmaya başlayan 'Erkin Too' ve 'Leninçil Caş' gazeteleri edebî eserlere geniş yer vermiştir. Toktogul Satılganov ve Togolok Moldo Sovyet Kırgız Edebiyatı’nın ilk şairleridir ve şiirlerinde yeni Sovyet ideolojisini övmüşlerdir. Kasım Tınıstanov ise Kazak ve Kırgız toplumlarında sınıf çatışması olmadığını savunarak anti-sosyalist temaları işlemiş milliyetçi fikirleriyle öne çıkmıştır. 1920 ve 1930'lu yıllarda A. Tokombayev, C. Bökönbayev ve K. Malikov halkların kardeşliği, Ekim İhtilâli sonrası siyasi ve sosyal gelişmeler, feodal bağlardan kurtuluş gibi temaları işlemiştir. II. Dünya Savaşı yıllarında ise savaş konuları, kahramanlık ve fedakârlık temaları revaç bulmuştur; S. Eraliyev, E. Uzakbayev, S. Cusuyev ve A. Osmanov bu dönemin önemli isimleridir. Kırgız edebiyatının ve dünya edebiyatının en büyük isimlerinden biri Cengiz Aytmatov’dur. Aytmatov, dünyanın en büyük romancılarından biri olarak kabul edilmekte olup eserleri yetmiş ülke diline çevrilmiştir. Yazar; 'Cemile' adlı hikâyesiyle ünlenmiş; 'Yüzyüze', 'Selvi Boylum Al Yazmalım', 'İlk Öğretmen', 'Deve Gözü', 'Toprak Ana', 'Gülsarı', 'Beyaz Gemi', 'Gün Olur Asra Bedel' ve 'Dişi Kurdun Rüyaları' gibi hepsi şaheser niteliğinde birçok roman ve hikâye kaleme almıştır. 1950'lerde gelenekçilik ve yenilikçilik tartışılmış, altmışlı ve yetmişlerde ideolojiye hayranlık işlenmiş, seksenli ve doksanlı yıllarda ise Sovyet temaları terkedilerek geçmişteki yanlışlıklar eleştirilmeye başlanmıştır. Batı Türkistan’ın doğusunda, 70°-80° doğu boylamları ile 43°-89° kuzey enlemleri arasında yer alan Kırgızistan; kuzeyden Kazakistan, batıdan Özbekistan, güneyden Tacikistan, güneydoğu ve doğudan Doğu Türkistan ile komşudur. Yüz ölçümü 198.500 km²'dir ve bağımsızlık tarihi 31 Ağustos 1991'dir. Dağlık bir bölgede kurulduğu için çeşitli göllere ev sahipliği yapar; dünyanın en büyük krater göllerinden biri olan Isık Gölü buradadır. Tam bir kara iklimine sahip ülke idari olarak yedi bölgeye ayrılmıştır: Çüy, Isık-Köl, Narın, Calalabad, Batken, Talas ve Oş. Bu bölgelere bağlı olarak 40 rayon, 21 şehir, 29 kasaba ve 392 köy bulunmaktadır. Kırgızistan Cumhuriyeti’nin nüfusu 4.5 milyonu aşmıştır. Ülke nüfusunun %52.3'ünü Kırgızlar oluştururken, geriye kalan kesimi Ruslar, Almanlar, Ukraynalılar, Özbekler, Tatar ve Uygurlar gibi halklar oluşturur; toplam Türk nüfusu oranı %69.1'dir. Kırgızistan’ın ekonomisi başta hayvancılık olmak üzere tarıma dayanmaktadır. Faal nüfusun %84'ü tarım ve ormancılıkta çalışmakta, millî gelirin %40'ı bu sektörden sağlanmakta olup tarım gelirlerinin %66'sı hayvancılığa dayanmaktadır. Başlıca tarım ürünleri buğday, arpa, mısır, tütün, pamuk ve patatesçiliktir. Ülkenin başlıca yer altı zenginlikleri kömür, ham petrol, doğal gaz, uranyum, cıva, antimon, çinko, kalay ve tungstendir. Madencilik ve metalürji sanayi üretiminin %10'unu sağlamaktadır. Ulaşımda demir ve kara yolu önemli yer tutar. Ayrıca kış sporları, dağ tırmanışları, avcılık, termal tesis sağlık turizmi ve İpek Yolu boyunca kültür turizmi gibi zengin bir turizm potansiyeline sahiptir. Kırgız Türkçesinde Türkiye Türkçesindeki sekiz ünlüye (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ek olarak y ünsüzüyle birlikte kullanılan (yo, yu, ya) ve altı uzun ünlü (aa, ee, oo, öö, uu, üü) bulunmaktadır. Uzun ünlüler, iki ünlü arasındaki arka damak g'sinin düşmesi, hece sonundaki g, g, v ünsüzlerinin dftonglaşması veya alıntı kelimelerdeki v ve h seslerinin düşmesiyle oluşmuştur. Kırgız Türkçesinin en belirgin tipik özelliklerinden biri ünlü yuvarlaklaşmasıdır. İlk hecedeki yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü), sonraki hecelerdeki düzünleri yuvarlaklaştırır. İlk hecedeki o ve u; a'yı o'ya, ı'yı u'ya çevirirken; ö ve ü; e'yi ö'ye, i'yi ü'ye çevirir. Türk lehçeleri içerisinde küçük ünlü uyumunun en sağlam olduğu lehçe Kırgız Türkçesidir. Büyük ünlü uyumu Kırgız Türkçesinde sağlam bir şekilde işlemektedir; alıntı kelimelerin de pek çoğu uyuma sokulmuştur, ancak bazı yabancı kelimelerde bu uyum görülmez. Kırgız Türkçesinde yirmi ünsüz bulunur. Türkiye Türkçesinden farklı olarak hırıltılı gırtlak sesi 'x' ve damak sesi 'ñ' vardır, ancak 'h' sesi yoktur. Ayrıca Rusça kelimelerde görülen çift ses değerine sahip işaretler de mevcuttur. Kırgız Türkçesinde kelime başındaki y'ler c olur (caş, col, caz-); Türkçedeki g ile başlayan Türkçe kelimeler k ile başlar (kel-, köz, köl); d ile başlayan kelimeler t ile başlar (til, tüş-, too). Arapça ve Farsçadan alınan kelimelerdeki f'ler p olur (depter, payda), v'ler b olur (ubakıt, aba) veya düşerek ünlü yuvarlaklaşır (ökül, okuya). Ayın ses g veya y olurken, hı harfleri k'ya döner. Çokluk eki +lAr olup ünsüz benzeşmesi, yuvarlaklaşma ve küçük ünlü uyumu dolayısıyla +dAr, +tAr, +lOr, +dOr, -tOr şekillerinde de kullanılır. İyelik eklerinin yuvarlak ünlülü şekilleri de mevcuttur (örneğin 1. tekklik şahıs için +m, 3. şahıs için +ı, +u, +sı, +sü). Yalın hâl ekssizdir; ilgi hâli +nIn, +nUn, +dIn, +dUn, +tIn, +tUn ekleriyle yapılır. Yükleme hâli ünlü ve tonlu/tonsuz ünsüzlere göre +nI, +dI, +tI ve yuvarlak şekilleriyle çekimlenir. Yönelme hâli +gA, +gO, +kA, +kO; bulunma hâli +dA, +dO, +tA, +tO; ayrılma hâli +dAn, +dOn, +tAn, +tOn ekleriyle yapılır. Vasıta hâli 'menen' kelimesiyle ayrı yazılıp ekleşmeden kurulur. Fiil çekimlerinde şahıs ekleri zamir kökenli, iyelik kökenli ve emir kökenli olmak üzere üç grupta incelenir. Öğrenilen geçmiş zaman -(ı)ptır, görülen geçmiş zaman ise -dı, -gan ve -çu olmak üzere üç tip ile ifade edilir. Şimdiki zaman iki şekilde yapılır: Birincisi yardımcı fiillerle (otur-, cat-, cür-, tur-), ikincisi ise -oodo/-öödö ekleriyle kurulur. Gelecek zaman ve geniş zaman ekleri düzenli olarak işletilir. Tasarlama kiplerinden şart kipi -sa/-se, gereklilik kipi üç farklı tip ile (kerek, laazım, zarıl ve tiyish kelimeleri yardımıyla), istek kipi ise -gı/-gü ekleri, -mak(çı) ve -gay ile karşılanır. Kırgız Türkçesinde rivayet birleşik çekimi 'eken' (nadiren imiş), hikâye çekimi 'ele' (idi), şart çekimi ise 'bol-' fiilinin şart biçimiyle yapılır. İsimlerin çekiminde şimdiki zamanda şahıs ekleri, geçmiş zamanda eken ve ele kullanılır. Yapım ekleri bakımından oldukça zengindir. İsimden isim yapan ekler (+çA, +çI, +çIl, +lIk, +lUU, +sIz vb.), isimden fiil yapan ekler (+A-, +lA-, +lAn- vb.), fiirden isim yapan ekler (-Ak, -gAç, -m, -mIş vb.) ve fiirden fiil yapan ettirgen/edilgen ekler (-dIr-, -l-, -n-, -ş-) geniş bir kullanım alanına sahiptir. Sıfat-fiiller (-Ar, -gAn, -OOçU vb.) ve zarf-fiiller (-A, -gAnçA, -gAndA, -p vb.) ile hareket adları (-v ve -ş) Kırgız Türkçesi sentaksında kritik roller üstlenir. Kişi zamirleri (men, sen, al, biz, siz, alar), dönüşlülük zamiri (öz), işaret, belirsizlik ve soru zamirleri Kırgız Türkçesinde Türkçeye yakın ancak kendine has ses özellikleriyle yer alır. Sıfatlar niteleme ve belirtme (işaret, sayı, kesir, üleştırma, belirsizlik, soru) sıfatları olarak ayrılır. Sayı sıfatlarında asıl, sıra, kesir ve üleştırma sayıları kurallı eklerle türetilir. Zarflar; zaman, yer-yön, nitelik (durum), miktar ve soru zarfları olarak fiillerin anlamını derece ve zaman bakımından sınırlar, zengin bir kelime kadrosuna sahiptir. Ünlemler duygu, seslenme, sorma, gösterme ve cevap ünlemleri olarak ayrılır; 'ooba', 'cok', 'mına' gibi yapılar sıkça kullanılır. Bağlaçlar sıralama (cana, menen), denkleştırma (ce, jakı), karşılaştırma ve cümle başı bağlaçları (antkeni, bork, al eme) ile son gelen pekiştirme bağlaçlarından (da, bolso, eken) oluşur. Son çekim edatları yalın/ilgi hâlinden, yönelme hâlinden ve ayrılma hâlinden sonra gelen edatlar (arkıluu, üçün, tuuraluu, caraşa, çeyyin, başka, berri vb.) şeklinde kelimeler arası anlam ilişkisi kurar.