Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 1

Ünite 6: Biçimbilim-III: Çekimsel Biçimbilim — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 25 kelime var.

1 / 250 doğru

Gerçek dünya önermeleriyle ve öznenin kişiye özgü yetenek, niyet ve yaradılış özellikleri ile ilgilenen kip türüdür. 'Ecem hızlı koşabilir' (yeterlik) cümlesindeki gibidir.

Çekimsel Biçimbilim — Sözcüklerin sözdizimsel konuma uygun biçim almasını sağlayan, bitiminde yeni bir sözcük türetmeyip sözcükbiçim üreten dilbilgisel süreçtir. Örneğin Türkçe 'kitap' sözcüğüne gelen '-lar' veya '-da' ekleri ••• konusudur.

Açık Küme Sözcükleri — Yeni üye katılımına son derece elverişli, üye sayısı fazla olan ve girdikleri çekimler nedeniyle biçimleri değişken olan içerik •••. Ad, eylem, sıfat ve belirteç ••• ••• üyeleridir.

Kapalı Küme Sözcükleri — Üye sayısı sınırlı, değişmez olan ve yeni ögeleri çok nadiren kabul eden işlevsel sözcük sınıflarıdır. Bağlaç, ilgeç, belirleyici ve adıllar ••• ••• oluşturur.

Merkez Üye — Bir sözcük sınıfının ayırt edici özelliklerinin tümünü taşıyan ve o sınıfı temsil etme niteliği en yüksek olan sözcüktür. Örneğin 'dayanıklı' sözcüğü derecelendirilebildiği için sıfat sınıfının ••• bir üyesidir.

Merkez Dışı Üye — Bir sözcük sınıfına ait olmakla birlikte, sınıfın tüm özelliklerini taşımayan ve kimi zaman ••• üyeler gibi hareket edemeyen birimdir. Sınıflandırmanın mutlak değil dereceli olduğunu gösterir.

Biçimbilimsel Ölçüt — Sözcükleri aldıkları ekler (türetim ve çekim ekleri) gözeterek sınıflandıran nesnel •••. Örneğin eylemlerin '-iyor' şimdiki zaman ekini alabilmesi ••• dayanır.

Dağılımsal Ölçüt — Sözcükleri öbek ve tümce içindeki konumlarına ve sıralanışlarına göre sınıflandıran sözdizim temelli •••. Yerine koyma (substitüsyon) işlemiyle aynı konumda kullanılabilen sözcükler aynı sınıfa atanır.

Sayı Ulamı — Varliklarin nicelleştirilmesini kodlayan, tekil, çoğul, ikil ve üçül gibi karşıtlıklar etrafında şekillenen adsıl çekim kategorisidir. İngilizce 'cat-cats' örneğinde olduğu gibi çoğunlukla eklerle kodlanır.

Cins Ulamı — Adları eril, dişil, yansız veya canlı-cansız gibi sınıflara ayıran ve birlikte kullandıkları niteleyicilerle uyum ilişkisi gerektiren dilbilgisel ulamdır. Almancada 'der Vater' (eril) ve 'die Mutter' (dişil) örneklerinde görülür.

Dilbilgisel Durum — Adın tümce içinde özne, nesne ve dolaylı tümleç gibi temel ••• işlevlerini yerine getirdiğini gösteren çekimsel süreçtir. Türkçe ve İngilizcedeki yalın-belirtme ulamları buna örnektir.

Eğik Durum — Özne, nesne ve dolaylı tümleç dışındaki adların eylemlerle anlamsal bağını (yer, yön, araç, kaynak) gösteren ••• ekleridir. 'İstanbul'dan geldik' tümcesindeki '-dan' eki •••.

Adsıl Uyum (İyelik) — Tamlanan adın, tamlayan adla kişi ve sayı ••• sağlayan ulamdır. Türkçedeki kitap-ım, para-m örneklerinde olduğu gibi iyelik ekleri biçiminde ortaya çıkar.

Dilbilgisel Zaman — Eylemin belirttiği hareket veya oluşun evrensel ••• (genellikle konuşma anı baz alınarak) geçmiş, şimdi veya gelecek şeklinde konumlandırılmasını sağlayan eylemcil ulamdır.

Görece Zaman — Gönderim noktası olarak konuşma anının değil, konuşma anından önce veya sonra gerçekleşmiş başka bir eylemin ••• esas alındığı ulamdır. 'Çocuk uyumuştu' cümlesindeki kullanım buna örnektir.

Görünüş — Eylemlerin zamansal içyapısını ve nasıl gerçekleştiğini gösteren, bitmişlik veya bitmemişlik gibi alt ulamlara ayrılan dilbilgisel kategoridir. 'Konuştu' (bitmiş) ile 'konuşuyordu' (bitmemiş) arasındaki fark ••• farkıdır.

Tamamlık — Geçmişin bugündeki izleriyle ilgili olan, geçmişteki bir olayın bugünkü sonuçlarıyla bağ kuran görünüş ulamıdır. Sonuçlu, deneyimsel, tümel ve yakın geçmiş ••• gibi türleri vardır.

Bilgisellik Kipi — Aktarılan olayların gerçekliğine ilişkin konuşmacıdaki kesinlik derecesini ve bilginin kaynağını (doğrudan gözlem veya dolaylı çıkarım/duyum) yayan kip ulamıdır. 'Yaktı' (-DI) ile 'yakmış' (-mIş) karşıtlığı buna örnektir.

Yükümlülük Kipi — Yaptırım gücü olan bir kaynaktan (ahlaki, yasal, sosyal kural veya içsel itki) kaynaklanan zorunluluk, izin, istek ve dilek anlamlarını kodlayan eylemcil ulamdır. 'İçmeliyim' veya 'gidebilirsin' örneklerindeki gibidir.

Devinimli Kip (Özne Odaklı) — Gerçek dünya önermeleriyle ve öznenin kişiye özgü yetenek, niyet ve yaradılış özellikleri ile ilgilenen kip türüdür. 'Ecem hızlı koşabilir' (yeterlik) cümlesindeki gibidir.

Çatı Ulamı — Eylemin gerçekleşmesinde işlevi olan katılımcıların (özne ve tümleçler) eylemle ilişkisini ve eylemin temel üye sayısını belirleyen süreçtir. Etken, edilgen, işteş, dönüşlü ve ettirgen ••• bulunur.

Edilgen Çatı — Geçişli bir eylemin nesnesinin özne konumuna geçmesi ve eylemin ••• ekleri ({-(I)l} veya {-(I)n}) alarak temel üye sayısını azaltması sürecidir. 'Karabaş besleniyor' cümlesinde olduğu gibidir.

İşteş Çatı — Eylemin katılımcılarının aynı hareketi karşılıklı ya da toplu olarak gerçekleştirdiğini kodlayan, etken yapının özne ve nesnesini tek bir çoğul özneye indirgeyen ••• ulamıdır. 'Buluştular' veya 'koşuşuyor' örneklerindeki gibidir.

Dönüşlü Çatı — Özne ve nesnenin özdeş olduğu, eylemin özne tarafından gerçekleştirilip yine özneye döndüğü ••• türüdür. Türkçede {-(I)n} eki veya ••• adılı ile kodlanır ('Çocuk yıkandı').

Ettirgen Çatı — Eylemin temel üye sayısını artıran, eylemin başkasına yaptırıldığını (sebep olma, izin verme, yardım etme) bildiren ••• sürecidir. Türkçede '-dir, -t' ekleriyle kurulur ('uyuttu', 'içirdi').

Adıl — Adın yerini tutabilen, ad gibi işlev gördüğü için adsıl çekimlere (sayı, kişi, durum) giren kapalı küme sözcüğüdür. 'Ben, sen, o, kendi, birbiri' gibi sözcükleri kapsar.