Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 2

Ünite 4: Tümce Anlambilimi — Doğru/Yanlış

Gösterilen tanım o kavrama ait mi? 25 soru var.

1 / 250 doğru

Kaplamsal Küme Sunuluşu

Bir ••• üyelerini tek tek listeleyerek sunma yöntemidir. Örnek: Dünyadaki kentler ••• {İzmir, İstanbul, Ankara, Madrid, Berlin, New York} şeklinde listelenmesi.

Kaplamsal Küme Sunuluşu — Bir kümenin üyelerini tek tek listeleyerek sunma yöntemidir. Örnek: Dünyadaki kentler kümesinin {İzmir, İstanbul, Ankara, Madrid, Berlin, New York} şeklinde listelenmesi.

Niceleme Kuralı — Öznesi niceleyici ve addan oluşan tümcelerin doğruluk koşullarını niceleyicinin türüne göre (örtüşmeme, altküme, kesişim) küme ilişkileriyle açıklayan kuraldır. Örnek: 'Hiçbir öğrenci konuşmadı' tümcesinde öğrenci kümesi ile konuşanlar kümesinin örtüşmemesi.

Küme Notasyonu — Doğal dillerin birimlerini açık, kesin ve yalın bir dile çevirmek amacıyla kullanılan matematiksel imleme ve simgeleme sistemidir. Örnek: Kümelerin A, B gibi büyük, üyelerin a, b gibi küçük harflerle gösterilmesi ve ∈ simgesi.

İyi-Biçimlendirilmişlik — Bir sözcük dizisinin biçimsel ve dilbilgisel kurallara uygunluk durumudur; anlamlı olup olmasından bağımsızdır. Örnek: 'Genetik mühendisliği okuyan karıncalar daha iyi işler buluyorlar' tümcesi anlamca garip olsa da iyi-biçimlendirilmiştir.

Totoloji (Eşsöz) — Tanımı gereği kendi içinde mutlak doğru içeren, yeni bir bilgi değeri taşımayan ve kendini tekrar eden önermedir. Örnek: 'Venüs Venüs’tür' tümcesi mantıksal olarak totolojiktir.

Kaplam (Extension) — Bir dilsel ifadenin gönderimsel anlamı, düz anlamı veya doğruluk değeridir; gerçek dünyadaki karşılıklar kümesidir. Örnek: Köpek sözcüğünün kaplamının gerçek dünyadaki köpekler kümesi olması.

İçlemsal Küme Sunuluşu — Kümeleri üyelerini tek tek listelemek yerine, tüm küme elemanlarında ortak bulunan bir özelliği özel bir değişkenle tarif etme yöntemidir. Örnek: {x: x dünyada bir kenttir} şeklinde gösterim.

Örtüşmeme-İlişkisi — İki kümenin hiçbir ortak elemanının bulunmaması, yani kesişim kümesinin boş olması durumudur. Örnek: 'Hiçbir öğrenci konuşmadı' tümcesinde öğrenci kümesi ile konuşanlar kümesi arasındaki ilişki.

Önerme — Bireysel zihinlerden bağımsız, evrensel, dillerüstü ve bilişsel bir olguya gönderimde bulunan soyut düşünce parçasıdır. Örnek: Türkçe, İngilizce ve Japonca farklı sözdizim kurallarıyla söylense de 'ye(kurt, elma)' önermesini ortak olarak kodlar.

Atomik Dilsel Birim — Daha küçük anlamlı parçalarına bölünemeyen, fizikteki atom kavramından esinlenilmiş en küçük dilsel birimdir. Örnek: 'Kırmızı' veya 'telefon' gibi daha küçük anlamlı parçalara ayrılamayan sözcükler.

Doğruluk Değeri — Bir tümcenin gerçek dünyadaki duruma bağlı olarak doğru (D/1) veya yanlış (Y/0) olma özelliğidir ve tümcenin gönderimsel anlamını (kaplamını) oluşturur. Örnek: 'Semiha Berksoy bir opera sanatçısıdır' tümcesinin doğruluk değerinin D/1 olması.

Tümce — Geleneksel dilbilgisinde tam bir düşüncenin aktarıcısı olarak tanımlanan, çağdaş dilde ise bir ad öbeği ile bir eylem öbeğinin birleşiminden oluşan iyi-biçimlendirilmiş soyut/zihinsel birimdir. Örnek: Zihinde kurulan 'O şu an buraya geliyor' soyut dilsel yapısı.

Gerektirim (Entailment) — Bir tümcenin doğru olduğu her durumda diğer tümcenin de doğru olmasını zorunlu kılan en güçlü mantıksal ve anlamsal ilişkidir. Örnek: 'Pelin elma yedi' tümcesinin 'Pelin meyve yedi' tümcesini gerektirmesi (A ⇒ B).

Yüklemleme Kuralı — Özne ad öbeğinin özel ad olduğu durumda, [AÖ EÖ] yapısındaki bir tümcenin ancak özne adının eylem öbeği kümesinin üyesi olması halinde doğru olacağını belirleyen kuraldır. Örnek: 'Can uyudu' tümcesinin doğru olması için Can'ın uyuyanlar kümesinde olması gerekir.

Çelişki — Bir önerme ile aynı önermenin olumsuzunun mantıksal bir bağlayıcıyla birleşmesi sonucu aynı anda doğru olmasının imkansız olduğu durumdur. Örnek: 'Can öğretmendir ve Can öğretmen değildir' tümcesi.

Türetim (Derivation) — Kuramsal dilbilimde ve anlambilimde dilsel birimlerin daha karmaşık öbekleri ve tümceleri oluşturma süreçlerinin formal olarak modellenmesidir. Örnek: Sözcüklerin küme notasyonuyla yazılarak tümce anlamının türetilmesi.

Doğruluk Koşulu — Anadili konuşucularının bir tümcenin hangi olası koşullarda doğru veya yanlış kabul edilebileceğini bilme sezgisidir ve tümcenin betimsel anlamını (içlemini) oluşturur. Örnek: 'Petrol ürünleri elektriği yalıtır' tümcesinin iddia ettiği şeyin doğru olduğu durumda dünyanın durumunun ne olacağını bilmek.

Betimsel Anlam (Betim / Sense) — Bir dilsel ifadenin gerçek veya zihinsel bir varlıkla ilişki kurmasını sağlayan, onun niteliklerini ve tarifini barındıran anlam boyutudur. Örnek: 'Sabah Yıldızı' ve 'Akşam Yıldızı' ifadelerinin farklı betimsel anlamlara (tariflere) sahip olması.

İçlem (Intension) — Bir dilsel ifadenin betimsel anlamı veya doğruluk koşullarının bütünüdür; soyut bir nitelik taşır. Örnek: Kümelerin sunumunda özellik belirten {x: x dünyada bir kenttir} şeklindeki içlemsel gösterim.

Gönderimsel Anlam (Gönderim / Reference) — Dilsel bir ifadenin gerçek dünyadaki nesneler, bireyler, nitelikler, durumlar veya olaylarla kurduğu doğrudan ilişkidir. Örnek: 'Stephen Hawking' özel adının gerçek dünyadaki Cambridge'li astrofizikçiye gönderimde bulunması.

Sözce — Zihinsel birim olan tümcenin belirli bir zamanda, yerde, iletişim durumunda ve bir söyleyici tarafından sesletilerek fiziksel gerçeklik kazanmış dışavurumudur. Örnek: Ahmet'in 10 Temmuz 2017'de Kadıköy'de söylediği tırnak içindeki '“O şu an buraya geliyor.”' ifadesi.

Özellik Ekleyen Sıfatlar — Etkileşime girdikleri adın temsil ettiği kümenin üyelerine doğrudan bir nitelik ve özellik ekleyen sıfatlardır. Örnek: 'Kırmızı çanta' öbeğindeki kırmızı sıfatı.

Kesişim Kümesi İlişkisi — İki ayrı kümenin üyeleri arasında ortaklık bulunması durumudur ve sıfatların adlarla birleşerek özellik eklemesini modeller. Örnek: Çanta kümesi (Ç) ile kırmızı kümesinin (K) kesişimi olan Ç ∩ K kümesinin 'kırmızı çanta'yı vermesi.

Önvarsayım (Presupposition) — Bir tümcenin savladığı ana önerme dışında kalan, olumsuzlandığında veya soruya dönüştürüldüğünde bile varlığını sürdüren temel artalan önermesidir. Örnek: 'İngiltere’nin kraliçesi 91 yaşında' sözcesinin 'İngiltere’nin kraliçesi var' önvarsayımı.

Bileşimsellik İlkesi — Bir ifadenin anlamının, o ifadeyi oluşturan parçaların anlamlarının ve bu parçaların sözdizimsel bir araya getiriş biçimlerinin bir işlevi olduğu ilkesidir. Örnek: 'mavi telefon kapağı' öbeğinin anlamının sözcüklerin yapısal parantezleme biçimine göre değişmesi.