Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Halk Edebiyatına Giriş 1

Ünite 6: Halk Edebiyatında Anlatmalık Türler: Masal, Halk Hikâyesi, Fıkralar — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Tekerleme (Formel) — Masalların başlangıç, orta ve sonlarında bulunan, dinleyiciyi masal atmosferine hazırlayan veya gerçek dünyadan uzaklaştıran kalıplaşmış ifadelerdir. Örnek olarak 'Bir varmış bir yokmuş, evvel zaman içinde deve tellal iken...' cümlesi verilebilir.

Aldatan Hilekâr Kahraman (Trickster Hero) — Kültürden kültüre değişen hayvan veya insan figürleriyle temsil edilen, masal ve efsanelerde kurnazlığı ve hilekârlığı simgeleyen kahraman tipidir. Türk kültüründe bu rol zamanla Keloğlan tipine evrilmiştir.

Döşeme — Masalların ve halk hikâyelerinin başında yer alan, dinleyicileri masal veya hikâye atmosferine hazırlayan, kalıplaşmış sözlerin ve tekerlemelerin yer aldığı giriş bölümüdür.

Dilek (Kapanış Formeli) — Masalların sonunda yer alan, masal kahramanlarının mutluluğunu dinleyiciler için de temenni eden 'Onlar ermiş muradına, darısı buradakilerin başına' gibi kalıplaşmış bitiriş ifadeleridir.

Geçiş Formelleri (Bağlayış) — Masallarda veya halk hikâyelerinde bir olaydan diğerine geçişi veya kahramanın uzun mesafeleri kat etmesini sağlamak için söylenen 'Az gider uz gider, dere tepe düz gider' gibi kalıplaşmış sözlerdir.

Motif — Halk anlatılarında olay örgüsünü oluşturan, kendi başına anlam taşıyan en küçük yapı taşları ve tematik unsurlardır. Stith Thompson'ın 'Motif Index of Folk Literature' çalışması bu alandaki en temel tasniftir.

Tip — Masal, fıkra ve hikâyelerde bireysel özelliklerinden arınarak bir toplumsal sınıfın, zihniyetin veya karakterin ortak özelliklerini temsil eden ana kahramandır. Örnek olarak Keloğlan veya Nasrettin Hoca gösterilebilir.

Masal Anası (Masalcı) — Sözlü kültür ortamında masalları geleneksel kurallara ve kendine has üsluplara bağlı olarak anlatan, genellikle yaşlı kadınlardan oluşan özel icracılardır.

Epik-Romanesk — Halk hikâyelerinin epik destan ile modern roman arasındaki geçiş döneminde yer alması nedeniyle hem destan unsurlarını hem de roman karakterleri ile realist olayları barındırmasına verilen evrensel edebî kategoridir.

Âşık Olma Motifi — Halk hikâyelerinde kahramanın uykusunda rüyada bade içmesi, kutsal kişileri görmesi veya birlikte büyüdüğü sevgilisine aşık olmasıyla hem aşk duygusu hem de saz çalıp türkü söyleme yeteneği kazanmasını ifade eden epizottur.

Hikâyenin Yatak Yeri — Halk hikâyelerinin anlatımı sırasında heyecanın doruğa çıktığı, âşığın mola vermek veya dinleyicilerin dikkatini toplamak amacıyla türküyü keserek 'Hikâye nerede kaldı?' diye sorduğu dönüm noktasıdır.

Duvak Kapama — Mutlu sonla biten halk hikâyelerinin sonunda sevgililerin kavuşmasını kutlamak için söylenen, genellikle beş mısralık bentlerden oluşan uzun bir türküdür.

Tasnif — Âşıkların halk hikâyesi icra etmeden önce konuyu tespit edip nerelerin nesirle (sayfa) nerelerin şiirle anlatılacağını zihninde planlayarak hikâyeyi biçimlendirme sürecidir.

Fasıl — Halk hikâyesi icrasından önce âşığın dinleyiciyi hazırlamak için divanî, tecnis, üstatnâme ve atışma gibi parçaları seslendirdiği giriş bölümüdür.

Fıkra — Çekirdeği hayattan alınmış kısa, yoğun anlatımlı, genellikle nesir diliyle bir fıkra tipine bağlı olarak oluşturulmuş, sosyal aksaklıkları mizah ve alayla eleştiren realist hikâyelerdir.

Buz Kırıcı İşlev (Ice Breaker) — Fıkraların yeni tanışan insanlar arasındaki soğukluğu ve resmiyeti ortadan kaldırarak samimi bir iletişim ortamı yaratma işlevidir.

Samimiyet Arttırıcı İşlev (Intimacy Maker) — İki kişi arasındaki ilişkinin derinlik derecesini ölçmek ve samimiyeti artırmak amacıyla fıkra (özellikle müstehcen fıkralar) anlatılması ve karşılıklı tepki ölçülmesidir.

Eğretileme (İstiare) — Politikacıların veya kişilerin hassas konuları doğrudan söylemek yerine bir fıkra aracılığıyla örtülü ve benzetme yoluyla aktarma iletişim stratejisidir.

Ana Tip — Fıkra kompozisyonunda olayların etrafında geliştiği ve halkın ortak dünya görüşünü temsil eden baş kahramandır. Örnek olarak Nasrettin Hoca veya Temel verilebilir.

Alt Tip — Fıkralarda ana tipin yanında yer alan, tipleşme eğilimindeki ikinci dereceden karakterlerdir. Temel fıkralarındaki Dursun veya Cemal birer alt tiptir.

Mahallî Fıkra Tipi — Belli bir köy, kasaba veya şehrin sınırları içinde tuhaf davranışlarıyla tanınan, zamanla ulusal tiplere dönüşebilen yerel fıkra kahramanlarıdır.

Cönk — Halk edebiyatı ürünlerinin, âşık şiirlerinin ve halk hikâyelerinin el yazması mecmualarda, dikey katlanabilir defterlerde derlenip saklandığı yazılı kaynaklardır.