İnfografik
← Ünite 7
Halk Masalları

Ünite 7: Masal ve Kültür Endüstrisi

Masal ve Kültür Endüstrisi - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 165
1966-1968 İlk Masal Plakları
Türkiye'de masal endüstrisinin ilk adımlarından biri olarak Milliyet Gazetesi ve Türk Ticaret Bankası tarafından Pedagog Dr. Nuran Şener hazırlatılmıştır. Bu plaklarda 'İyilik Kazanır', 'Kurnaz Tilki ile Akıllı Horoz', 'Tılsımlı Altınlar' ve 'Yaramaz Tavşan' masalları müzikli ve efektli olarak kaydedilmiştir.
Günseli Güleç ve Masal Saati
1965 yılında TRT radyosunda 'Masalcı Teyze' olarak tanınan Günseli Güleç tarafından başlatılan programdır. Yayın saati çocukların uyku saatine denk gelen 19:55 olarak belirlenmiş olup, çocukların duyarak hayal etme yeteneğini geliştirmeyi amaçlamıştır.
Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler (1970)
Zeynep Değirmecioğlu’nun oynadığı, Walt Disney çizgi roman uyarlaması olan bu film, Agah Özgüç’ün aktarımına göre Türk sinemasında ödül alan ilk ve tek masal filmidir.
Keloğlan Sinema Filmleri Serisi
1971 yılında Rüştü Asyalı’nın başrolünü oynadığı Keloğlan filmleri serisi başlamıştır. Turgut Özakman’ın radyo oyunlarından sinemaya uyarlanan bu yapımlar, Türk sinemasında masal uyarlamalarının en kalıcı ve televizyonlarda en çok tekrar edilen örneklerindendir.

Anahtar Kavramlar

Kültür EndüstrisiKültürel ürünlerin endüstriyel yöntemlerle üretilip tüketim nesnesine dönüştürüldüğü sistemdir. Masalların plak, sinema ve dijital mecralar aracılığıyla popülerleşip ticari birer ürüne evrilmesini ifade eder.
Bağlamsal GöçSözlü kültür ürünlerinin geleneksel icra ortamından (köy odası, usta-çırak ilişkisi) radyo, televizyon ve internet gibi modern medya ortamlarına taşınması sürecidir. Metinler bu göç sırasında özgün bağlamını yitirebilir.
Aktif Gelenek TaşıyıcılarıCarl Wilhelm von Sydow'un sınıflandırmasına göre, masalları ezberleyen, anlatan ve geleneğin sürdürülebilirliğinde aktif rol oynayan usta masal anlatıcılarıdır.
Pasif Gelenek TaşıyıcılarıMasalları dinleyen, bilen ancak anlatma konusunda aktif rol üstlenmeyen, geleneği pasif düzeyde tutan bireylerdir.
NetloreGail Arlene De Vos tarafından türetilen, sözlü olmayan, yüz yüze iletilmeyen ve internet ortamında (sosyal medya, e-posta vb.) yayılan dijital folklor türüdür.
Mit YoksullaşmasıÖcal Oğuz tarafından kullanılan bir kavram olup, Batı toplumlarının kendi mitolojik değerlerini küreselleştirmesi sonucunda diğer yerel toplumların kendi mit ve anlatı değerlerini yitirmesi durumudur.
SOKÜM (Somut Olmayan Kültürel Miras)UNESCO'nun 2003 yılında kabul ettiği sözleşmeyle koruma altına aldığı; toplulukların, grupların kültürel miras olarak tanıdığı sözlü anlatımlar, gelenekler ve gösteri sanatlarını kapsayan olgudur.
Masal Yolu (Märchenstraße)Almanya'da Grimm Kardeşlerin yaşadığı ve masallarını derlediği 600 kilometrelik coğrafi rotayı takip eden, masal turizminin en somut ve başarılı örneğidir.
Usta-Çırak İlişkisiGeleneksel masal anlatıcılığında bilgi ve deneyimin yaşlı usta anlatıcıdan genç çırağa yüz yüze aktarıldığı, geleneğin sürdürülebilirliği için can alıcı olan ilişkidir.
Uygulamalı Halk BilimiHalk bilimi verilerinin ve kuramlarının kaybolmaya yüz tutmuş gelenekleri (masal anlatıcılığı vb.) yeniden canlandırmak ve korumak amacıyla pratik hayatta uygulanmasıdır.
Masal ŞatosuEskişehir'de kurulan, içerisinde Dede Korkut ve Keloğlan gibi Türk kültürüne ait hareketli robotların, efsanelerin yer aldığı ve çocuk atölyelerinin düzenlendiği kültürel mekândır.
Harikalar DiyarıAnkara'da bulunan, içerisinde masal kahramanlarının balmumu heykellerinin ve yapay göletin yer aldığı tema parkı örneğidir.
Masal Saati1965 yılında TRT radyosunda Günseli Güleç ('Masalcı Teyze') tarafından çocukların uyku saatinde yayınlanan, hayal güçlerini geliştirmeyi amaçlayan radyo masal programıdır.
Masal Filmleri FuryasıTürk sinemasında özellikle 1970-1972 yılları arasında Doğu ve Batı masallarından esinlenerek çekilen 14 uyarlama filmin ve Keloğlan serilerinin yoğunluk kazandığı dönemdir.
Geleneksel İcra OrtamıMasalların yüz yüze, anlatıcı ile dinleyicinin karşılıklı etkileşim içinde bulunduğu, doğaçlama ve mimiklerin kullanıldığı özgün sözlü kültür ortamıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

UNESCO SOKÜM Sözleşmesi (2003)

17 Ekim 2003 tarihinde UNESCO’nun 32. Genel Konferansı’nda onaylanarak yürürlüğe giren 40 maddelik sözleşmedir. Dilin somut olmayan kültürel mirası aktarmadaki araç işlevini ve sözlü anlatımlar ile masalların korunmasını güvence altına almayı hedefler.

Alman Masal Yolu (Märchenstraße)

Almanya’da Hanau’dan Bremen’e kadar uzanan 600 kilometrelik turizm rotasıdır. Grimm Kardeşlerin hayatını ve derleme yaptığı mekânları birbirine bağlayan, Pamuk Prenses ve Kırmızı Şapkalı Kız köylerini içeren dünya çapında bir masal turizmi projesidir.

Ankara Harikalar Diyarı Parkı

Ankara’da kurulan tema park olup içerisinde masal kitaplarının kahramanlarının balmumu heykelleri yer almaktadır. Nasrettin Hoca, Alaeddin’in Sihirli Lambası ve Pamuk Prenses gibi figürler bu parkta sergilenmektedir.

Eskişehir Masal Şatosu

Eskişehir’de kurulan Masal Şatosu, Dede Korkut ve Keloğlan’ın hareketli robotlarının yer aldığı 'Masal Masal İçinde' adlı turlar ve çocuk atölyeleri düzenleyerek Türk kültürel mirasını yaşatan önemli bir mekândır.

Nardaniye Hanım Masalı

Pamuk Prenses masalının Anadolu’dan derlenmiş özgün bir versiyonudur. Kültür endüstrisi ve Batı menşeli masallar küreselleşirken, bu gibi yerel Türk masalları halk arasında yeterince bilinmemektedir.

NTV Radyo - Masal Bu Ya Programı

Masal anlatıcısı Judith Liberman tarafından hazırlayıp sunulan radyo programıdır. Önce masal konusunda bir uzmanla sohbet, ardından masal anlatımı formatıyla günümüzde yayın hayatına devam etmektedir.

Garanti Bankası Masal Plakları Serisi

1968 yılında Milliyet Gazetesi ile Garanti Bankası ortaklığında çıkarılan ikinci seri masal plaklarıdır. Bu seride 'Tekir ile Bıdık', 'Altın Yumurta', 'Sihirli Davul', 'Kınalı Kuzu', 'Akıllı Pire', 'Tonton Sıpa', 'Parmak Çocuk' ve 'Yaralı Kuş' masallarına yer verilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda plak ve radyo tarihlerine dikkat edin: İlk masal plakları 1966-1968 yıllarında Milliyet Gazetesi ve bankalarca (Türk Ticaret Bankası/Garanti Bankası) çıkarılmıştır.
  • TRT'deki ilk masal programını unutmayın: Günseli Güleç ('Masalcı Teyze') tarafından 1965 yılında TRT radyosunda başlatılan programın adı 'Masal Saati'dir.
  • İlk ödüllü masal filmine dikkat edin: Agah Özgüç’e göre Türk sinemasında ödül alan ilk masal filmi 1970 yapımı 'Pamuk Prenses ve Yedi Cüceler'dir (Keloğlan ilk film değildir, 1971'dedir).
  • Keloğlan filmlerinin senaryo kökenini karıştırmayın: Sinemadaki Keloğlan filmleri, Turgut Özakman’ın radyo oyunlarının senaryolaştırılmasıyla çekilmiştir.
  • Netlore kavramına dikkat edin: Gail Arlene De Vos tarafından ortaya atılan netlore, internet ortamında yayılan sözlü olmayan dijital folkloru ifade eder.
  • UNESCO Sözleşmesinin yılını unutmayın: Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi (SOKÜM) 2003 yılında kabul edilmiştir.
  • Masal Yolu rotasını ezberleyin: Almanya'da Grimm Kardeşlerin izini takip eden 600 km'lik turizm rotasının adı 'Masal Yolu'dur (Türkiye'deki karşılıkları Ankara Harikalar Diyarı ve Eskişehir Masal Şatosu'dur).