Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.
Sıra Sizde 1
kuurıg(a)ru y(e)nçü üg[(ü)z] k(e)çe t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka t(e)gi sül(e)d(i)m cümlesini Türkiye Türkçesi ile ifade ediniz ve cümlede geçen sözcükleri/sözcük gruplarını çözümleyiniz.
Kitabın yanıtı
kuurıg(a)ru y(e)nçü üg[(ü)z] k(e)çe t(e)m(i)r k(a)p(ı)gka t(e)gi sül(e)d(i)m
“Batıda İnci (Sır Derya) ırmağını geçerek Demir Kapı’ya kadar asker sevk ettim.”
kurı “batı” +garu [yön gösterme eki]
yinçü ügüz “İnci (Sır Derya) ırmağı”
Bu dönemde, özel adlarla kurulan tamlamalarda genellikle iyelik ekleri kullanılmadığını unutmayalım.
keç- “geçmek” –e [zarf-fiil eki]
kapıg “kapı” (temir kapıg “Demir Kapı”) < kapa- “kapamak, örtmek” –g [fiilden isim yapım eki- ikinci hecede ünlü daralması ile > kapıg] +ka [yönelme durum eki]
tegi “kadar” < teg- “değmek, ulaşmak” –i [kalıplaşmış zarf-fiil eki, fiilden zarf türeten ek]
süle- “asker sevk etmek, sefer etmek” < sü “asker” +le [isimden fiil yapım eki] –dim [1. tekil kişi belirli geçmiş zaman]
Sıra Sizde 2
k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n t(a)ş(ı)km(ı)ş cümlesini Türkiye Türkçesi ile ifade ediniz ve cümlede geçen sözcükleri/sözcük gruplarını çözümleyiniz.
Kitabın yanıtı
k(a)ŋ(ı)m k(a)g(a)n yiti y(e)g(i)rmi (e)r(i)n t(a)ş(ı)km(ı)ş
“Babam Kağan on yedi adamla dışarı çıkmış (baş kaldırmış).”
kaŋ “baba” +(ı)m [1. tekil kişi iyelik eki]
yiti yegirmi “on yedi” (VI. Ünitedeki Sayılar başlıklı bölümü yeniden okuyunuz).
er “adam, erkek” +(i)n [araç durumu eki]
taşık- “dışarı çıkmak, baş kaldırmak” < taş “dış, dışarı” +(ı)k [isimden fiil yapım eki] –mış [3. tekil kişi belirsiz geçmiş zaman eki]
Alıştırma 1myders hazırladı
Bilge Kağan Yazıtı Doğu yüzünde geçen evrenin yaratılışına dair kozmolojik ifadeyi yazarak, Türk milletinin elli yıllık Çin esaretine düşmesine yol açan siyasi ve sosyal nedenleri metindeki anlatıma göre açıklayınız.
Yanıt / ipucu
'Üze kök teŋri asra yagız yer kılındukta ekin ara kişi oglı kılınmış' ifadesiyle gök, yer ve insan yaratılışı açıklanır. Esaretin nedenleri ise liyakatsiz kağanlar, uyumsuz beyler, Çin'in hilekâr politikaları ve Türk beylerinin kendi adlarını bırakıp Çin unvanlarını almasıdır.
Alıştırma 2myders hazırladı
Tonyukuk Yazıtı Güney yüzünde yer alan 'yufka/ince nesne' metaforunun askeri taktik ve stratejik açıdan ne anlama geldiğini, Tonyukuk'un Oğuz, Çin ve Kıtay ittifakı tehlikesine karşı aldığı kararlar bağlamında analiz ediniz.
Yanıt / ipucu
İnce olanı delmenin kolay, kalınlaşan nesneyi kırmanın zor olduğu benzetmesi, düşman güçlerin (Çin, Oğuz, Kıtay) birleşip güçlenmeden evvel erken müdahaleyle dağıtılması gerektiğini simgeleyen stratejik bir askeri ilkedir.
Alıştırma 3myders hazırladı
Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında kağanın millete karşı üstlendiği 'açları doyurmak, çıplakları giydirmek ve az halkı çoğaltmak' görevlerini Eski Türk devlet anlayışı ve kağanın meşruiyet kaynakları (Tanrı ve kut) açısından değerlendiriniz.
Yanıt / ipucu
Kağanlar tahta Tanrı'nın buyruğu ve kut sayesinde oturur; meşruiyetlerini korumak ve devleti ebedi kılmak için yoksul halkı derleyip zenginleştirmek, yani sosyal devlet anlayışını uygulamakla yükümlüdürler.
