Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Orhun Türkçesi

Ünite 8: Orhun Türkçesi - Metin 1 — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Ötüken — Köktürk devletinin siyasi ve manevi merkezi olan, ormanlık ve yayla karakterli kutsal bölgedir. Metinlerde Ötüken'de oturmanın ebedi il ve sıkıntısız bir hayat sağlayacağı vurgulanır.

Arkış — Kervan veya ticaret kafilesi anlamına gelir. Orhun metinlerinde 'arkış tirkiş ısar' şeklinde geçerek kervan göndermenin huzurunu ve ticaretin önemini simgeler.

Kut — Tanrı tarafından kağanlara ve devlete bağışlandığına inanılan ilahi güç, baht, talih ve iktidar kaynağıdır. 'Özüm kuutum bar üçün' ifadesinde geçer.

Kubrat- — Dağınık haldeki halkı, boyları veya unsurları bir araya getirmek, derleyip toplamak anlamında kullanılan ettirgen fiildir. 'Y͡ok çıg(a)ń bod(u)n(u)g k͡oop k͡uubr(a)td(ı)m' örneğinde görülür.

Tabgaç — Orhun yazıtlarında Kuzey Çin'de kurulmuş olan Çin devletini veya Çin halkını belirtmek için kullanılan etnik ve coğrafi isimdir.

Yuğ — Önemli kişiler, özellikle kağanlar ve devlet adamları için düzenlenen büyük yas ve cenaze törenidir. Yazıtlarda yabancı boyların da gelip yuğ yaptıkları anlatılır.

Şad — Köktürk devlet teşkilatında hanedan üyelerine ve yüksek rütbeli prenses/komutanlara verilen unvandır. 'Eki şad inim Kööl Tigin birle' şeklinde geçer.

Töreli il — Kendi kanunlarına, geleneklerine ve devlet teşkilatına sahip, bağımsız ve düzenli siyasi yapı demektir. 'Ilin törüsin tuta birmis' ifadesiyle temellendirilir.

Uruğ — Kabile, boy, nesil veya soy anlamına gelir. 'Urugsıratayın' fiilinde nesilsiz bırakmak, kökünü kurutmak anlamında türetilmiştir.

Balık — Orhun Türkçesinde şehir, kent anlamında kullanılan isim köküdür. 'Balıkdaki dağıkmış' ifadesinde şehir anlamıyla yer alır.

Sü — Ordu, askeri birlik anlamında kullanılan temel bir askeri terimdir. 'Sü sülepen' şeklinde ordu sevk etmek fiilinin kökünü oluşturur.

Basmıl — Orhun abidelerinde adı geçen, Türk boylarından biri olan ve siyasi ilişkiler kurulup sefer düzenlenen topluluktur.

Tangut — Orhun yazıtlarında batı veya güney yönünde sefer yapılan, üzerine ordu sevk edilen komşu kavim ve coğrafi bölgedir.

Sogdak — Sogd bölgesinde yaşayan ve yazıtlarda 'Altı bölge Sogdak' şeklinde adlandırılan, Transoxiana kökenli halk ve coğrafyadır.

Tirgür- — Ölmek üzere olan veya perişan haldeki insanları hayatta tutmak, canlandırmak, yaşatmak anlamındaki ettirgen fiildir. 'Ölteçi bodunug tirgürü igittim' cümlesinde geçer.

Agy — İpekli kumaş, değerli kumaş, hazine ve armağan anlamlarına gelir. Çin'in hediyelerini ve ekonomik cazibesini belirtmekte kullanılır.

Oksuz — Örgütsüz, boy birliğinden mahrum, başsız ve dağınık durumdaki toplulukları ifade eden yokluk ekli sıfattır.

Ayguçı — Baş danışman, sözcü, vezir veya hükümet sözcüsü anlamında kullanılan unvandır. Tonyukuk için 'ayguçısı bilge ermiş' denilmiştir.

Küreg — Kaçak, isyancı veya başka tarafa sığınan kimse anlamındadır. 'Oğuzduntan küreg kelti' cümlesinde Oğuz'dan gelen kaçağı belirtir.

İçik- — Başka bir devlete veya güce bağımlı hale gelmek, tabi olmak anlamında fiildir. 'T(a)bg(a)çka yana içikdi' örneğinde geçer.

İt- — Düzene sokmak, düzenlemek, teşkilatlandırmak anlamındaki fiildir. 'İlini törüsin tuta birmis iti birmis' cümlesinde yer alır.

Yadag — Yaya, piyade asker veya yaya durumundaki kimse anlamına gelir. 'Yadagın yalaŋın' ikilemesinde yayan ve çıplak anlamını verir.

Yalaŋ — Çıplak, giysisiz kalmış kimse demektir. 'Yalaŋ bodunug tonlug kıldım' cümlesinde çıplak halkı giydirdiğini ifade eder.

Tizlig — Dizli, ayakları üzerinde durabilen, dirençli ve güçlü kimseler için kullanılan mecazi bir ifadedir. 'Tizligig sökürmiş' şeklinde geçer.

Kikşür- — İki tarafın arasını açmak, birbirine düşürmek ve kışkırtmak anlamındaki fiildir. Çinlilerin Türk boylarını kikşürttüğü anlatılır.