Ünite 2: Alfabe İşaretlerinin Ses Değerleri I: Ünlüler — Önemli Kavramlar

Eski gramerlerde, Türkçedeki uzun 'u' sesini karşılayan ve yazıda vav (و) harfiyle gösterilen belirli uzun ünlüye verilen addır. Farsça kökenli 'dûr' (uzak) ve 'mûr' (karınca) kelimelerindeki vav harfleri bu ses değerini taşır.

Farsçada uzunca söylenen ve 'o' (ô) sesine yaklaşan belirsiz uzun ünlüye verilen isimdir. Osmanlı Türkçesi konuşma dilinde ortalama 'o' gibi söylenen bu ses, 'zôr' (güç) ve 'şôr' (tuzlu) kelimelerinde karşımıza çıkar.

Harfleri ses yolunda oluştukları çıkış yerlerine ve fonetik niteliklerine göre doğru telaffuz etme disiplinidir. Dil bilimindeki karşılığı ses bilgisi (fonetik) olan bu terim, Osmanlı Türkçesindeki okuma dilinin şekillenmesinde büyük rol oynamıştır.

Özellikle XVI. yüzyıldan sonra İstanbul'un okur-yazar kesimi ve aydınları tarafından kullanılan, Arapça ve Farsça kelimelerin orijinal uzunluk ve inceliklerini korumaya özen gösteren prestijli konuşma dilidir.

Arapça ve Farsçadan alınan kelimelerin, Türkçenin ses sistemine ve ünlü uyumlarına uydurularak halkın günlük konuşma diline adapte edilmesi sürecidir. Örneğin, Farsça 'sufra' kelimesinin 'sofra' yapılması bu kavrama örnektir.

Arapça ve Farsçada belirli kalın ünsüzlerin (ha, hı, sad, dad vb.) etkisiyle 'a' ile 'e' arasında telaffuz edilen ince bir ses değeridir. 'Kálem' ve 'hárem' kelimelerindeki ilk hece ünlüleri bu niteliktedir.

Ciğerlerden gelen havanın, ses yolundan geçerken ünsüz sesleri oluşturmak üzere engellendiği, daraldığı veya kapandığı gırtlak, damak, diş ve dudak gibi bölgelerdir.

Havanın geçişi sırasında gırtlaktaki ses tellerinin (ses dudaklarının) gerilip titreşmesiyle oluşan güçlü ve soluklu ünsüzlerdir. Türkçedeki 'b, c, d, g, l, m, n' gibi sesler bu gruptadır.

Ses tellerinin titreşmesi olmaksızın, soluğun engelleme noktasından donuk bir gürültü şeklinde çıkmasıyla oluşan ünsüzlerdir. 'ç, f, h, k, p, s, ş, t' sesleri bu niteliğe sahiptir.

Kelime sonlarında ünlü (özellikle e/a) değerinde kullanılan ve kendisinden sonra gelen harflerle birleşmeyen, şekilsel olarak 'he' (ه) harfiyle gösterilen işarettir. 'Kahve' ve 'dere' kelimelerinin sonundaki yazım buna örnektir.