Ünite 3: Alfabe İşaretlerinin Ses Değerleri II: Ünsüzler — Önemli Kavramlar

Bir dilin eski bir döneminde, farklı bir alfabeyle yazılmış metinlerini kullanılmakta olan alfabeye aktarma işlemidir. Bu işlem, metnin yazıldığı dönemin dilindeki ses birimlerinin ve söyleyiş özelliklerinin doğru işaretlerle gösterilmesini amaçlar.

Ses değerlerini ve söyleyiş özelliklerini göz önünde bulundurmaksızın, kaynak metin yazısındaki her bir harfi hedef alfabenin yalın veya işaretli bir harfiyle birebir karşılama uygulamasıdır. Bu yöntem daha çok dilbilim çalışmalarında tercih edilir.

Farsça'da dudaksıl 'hı' (خ) ünsüzünün önüne yazılan ancak bir ünlü ya da ünsüz sesi göstermeyen, okunmayan 'vav' (و) harfidir. 'hâce' (خواجه) ve 'hâb' (خواب) gibi kelimelerde bu durum açıkça görülür.

Osmanlı Türkçesi döneminde okur-yazarlar arasında yaygın olan, yazılı bir metni yüzünden veya bir şiiri ezbere okurken sesleri asıl dillerindeki (Arapça/Farsça) yabansı özellikleriyle söyleme eğilimidir. Ortak konuşma dilinden farklı olarak daha yapay bir söyleyiş barındırır.

Osmanlı Türkçesi döneminde halkın ve geniş kitlelerin günlük yaşamda kullandığı, yabansı ünsüz seslere yer vermeyen ve seslendirmeyi Türkçe'nin kendi ses sistemine uydurarak yapan doğal dildir.

Arapça ve Farsça kelimelerdeki Türkçe'ye yabancı seslerin, Türkçe'nin ses sistemine uydurularak değiştirilmesi ve söyleyişçe halkın diline adapte edilmesi sürecidir. Arapça 'sabah' kelimesinin Türkçe söyleyişe uydurulması buna örnektir.

Bir dilin bütün konuşma seslerini, kişilerin söyleyişlerindeki ince nüansları ve yerli ağızlarda görülen ses çeşitlerini aktarmaya yarayan, yalnızca bilimsel araştırmalarda kullanılan özel alfabedir.

Kaynak metinde bulunmayan veya eksik gösterilen ses birimlerinin, dönemin konuşma dili verilerine dayanarak olması gereken standart biçimleriyle tamamlanıp aktarıldığı çeviriyazı yöntemidir.

Dilbilimde iki dudağın birbirine değmesi veya yaklaşmasıyla üretilen ünsüz seslerdir. Türkçe'de bu ses (w) ancak yuvarlak bir ünlüden önce (tavuk, kovuk, davul gibi) ortaya çıkabilir.

Çeviriyazı alfabesinde Arapça'nın gırtlak sesleri olan 'hemze' (ء) ve 'ayın' (ع) harflerinin Türkçe söyleyişteki karşılığı olan gırtlak çarpmasını (kesmeyi) göstermek için kullanılan işarettir.

Türkçe'nin damaksıl veya genizden çıkarılan 'n' sesidir. Osmanlı Türkçesi metinlerinde 'kef' (ك) harfiyle gösterilen bu ses, konuşma dilinde zamanla diş n'sine dönmüş olsa da okuma dilinde korunmuştur.

Arapça kökenli 'hemze' ve 'ayın' harflerinin Türkçe söyleyişte bir gırtlak kapanması veya hece ünlüsünün uzaması şeklinde telaffuz edilmesidir.

Farsça kökenli olup içinde okunmayan vav barındıran kelimelerdir. Türkçe metinlerdeki yazılışları, bu dudaksıl sesin Türkçe'ye hiçbir zaman geçmediğini ve zamanla Farslar tarafından da terk edildiğini gösterir.

Farsça'da 'hı' harfinden sonra gelen ve yazıldığı halde okunmayan, kelimenin sadece imlasında korunan 'vav' (و) harfidir; 'hîş' (خويش) kelimesinde olduğu gibi.

Kur'an-ı Kerim'i harflerin çıkış yerlerine ve kurallarına uygun olarak doğru seslendirme eğitimidir. Osmanlı toplumunda Arapça'nın özel seslerinin okur-yazarların diline girmesinde en önemli etken olmuştur.