Ünite 4: Çeviriyazı — Önemli Kavramlar

Bir yazı sisteminden başka bir yazı sistemine aktarma işlemidir. Osmanlı Türkçesi bağlamında, Arap harfli metinlerin Latin asıllı yeni Türk alfabesine özel işaretlerle aktarılmasıdır.

Kaynak metindeki her bir harf ve işareti, hedef alfabedeki tek bir harf veya işaretle bire bir, mekanik olarak karşılama yöntemidir.

Osmanlı Türkçesinde yazıya bağımlı olarak gelişen, konuşma dilinden farklı, alıntı kelimelerin orijinal seslerini ve yazının tek şekilli yapısını korumaya çalışan yapay seslendirme dilidir.

Çeviriyazıda söz dizimsel değeri olmayan, sadece yazıya biçim verme ve metni düzenleme amacı taşıyan ayırma işareti (') ve kısa çizgi (-) gibi işaretlerdir.

Nokta, noktalı virgül, iki nokta, soru ve ünlem gibi söz dizimsel değere sahip olan ve özellikle mensur metinlerin anlamlandırılmasında kritik rol oynayan işaretlerdir.

Arapça kelimelerin sonunda yer alan, üstün harekesiyle birlikte 'ye' (ی) harfi üzerinden 'â' şeklinde okunan kısaltılmış elif işaretidir; Türkçede genellikle 'elif' (ا) ile yazılmıştır.

Arapça kelimelerin sonundaki ünsüzlerin 'un/an/in' şeklinde genizden okunmasını sağlayan işarettir; Türkçe söyleyişte genellikle düşürülmüştür.

Bir yapım eki almamış, dilin en küçük anlamlı sözlük birimidir. Türkçede isim ve fiil kökleri genellikle tek hecelidir.

Tek başına anlamı olmayan, köklere gelerek yeni kelimeler türeten (yapım eki) veya kelimelerin çekimini sağlayan (çekim eki) yapı birimleridir.

İsim ve fiil köklerini, yapım ekleriyle genişletilmiş gövdeleri ve ek alabilen birleşik ya da alıntı kelimeleri kapsayan ortak dil bilgisi terimidir.

Osmanlı Türkçesinde genizden gelen 'n' (genizsi n) sesini göstermek için kullanılan, üzerinde üç nokta bulunan ancak yazıda noktaları genellikle konmayan 'ك' harfidir.

Küçük dilin geniz yolunu açmasıyla burundan çıkarılan, Türkçeye özgü bir ünsüz sestir; günümüz ortak yazı dilinde normal 'n' sesine dönüşmüştür.

Dilin ön kısmının çukurlaştırılıp arka kısmının damağa itilmesiyle çıkarılan kalın karakterli 'l' sesidir; 'almak' kelimesindeki 'l' bu sese örnektir.

Dil ucunun ön dişlere dokunmasıyla çıkarılan ince karakterli 'l' sesidir; 'bilmek' kelimesindeki 'l' bu sese örnektir.

Tarihi ve edebi değeri yüksek el yazması veya nadir eserlerin fotoğraf yoluyla bire bir kopyasının basılması işlemidir.

Bir eserin mevcut tüm el yazması nüshalarının karşılaştırılarak, aralarındaki farkların gösterilmesi suretiyle asıl metne en yakın biçiminin ortaya çıkarılması çalışmasıdır.

Bir dilin veya ağzın tüm konuşma seslerini ve söyleyiş farklarını en ince ayrıntısına kadar göstermeyi amaçlayan, sadece bilimsel çalışmalarda kullanılan alfabe türüdür.

Tarihî metinlerdeki yazım özelliklerini ve dönemin ses değerlerini günümüz alfabesiyle aktarmayı amaçlayan, amaca göre dar veya geniş uygulanabilen sistemdir.

Eski metinlerin çeviriyazısında, yazım düzensizliklerini gidererek dönemin standart konuşma diline veya günümüz söyleyişine uyarlama işlemidir.

Arapça kelimelerin yazımında hemze (ء) işaretinin üzerine veya altına konulduğu elif, vav veya ye gibi taşıyıcı harflerdir.

Arapçada gırtlaksı bir patlama sesini temsil eden ve kelime içindeki konumuna göre farklı kürsülerle yazılan ünsüz harftir.

Türkçe eklerin, konuşma dilindeki ünlü ve ünsüz uyumlarına bağlı değişimlerine rağmen, yazıda tek bir imla kalıbıyla sabitlenmesi eğilimidir.

Türkçede sert ünsüzle biten kelimelere gelen eklerin başındaki yumuşak ünsüzlerin sertleşmesi kuralıdır; eski yazıda bu durum genellikle gösterilmemiştir.

Aynı metin üzerinde hem yazıya bağımlı okuma dilini hem de doğal konuşma dilini ayrı ayrı göstermeyi amaçlayan transkripsiyon yöntemidir.