Ünite 6: Kelime I: Türkçe Kelimeler — Önemli Kavramlar

Türkçe'nin hecelerinin her zaman tekdoruklu olduğunu ve yabancı dillerden gelen çiftdoruklu düzensiz heceleri bir ünlü türetmesiyle ikiye bölerek Türkçeleştirdiğini belirten genel ses kanunudur.

Türkçe'nin hece yapısına aykırı olan, başlangıcında veya sonunda birden fazla ünsüz barındıran ya da hecenin kapalılıktan sonra yeniden açılmasına yol açan düzensiz hece yapısıdır. Arapça 'sabr' ve 'cehd' kelimeleri bu yapıya örnektir.

İçinde yalnızca tek bir ünlü (ses doruğu) barındıran ve Türkçe'nin standart hece yapısına tamamen uygun olan, ekleme ve birleşmelerde yapısı bozulmayan düzenli hece tipidir.

Arapça gibi dillerde, kelime kökünü oluşturan ünsüzlerin sırası bozulmadan, aralarına veya başlarına-sonlarına belirli ünlüler ve harfler getirilerek yeni kelimeler ve çekimler türetilmesini sağlayan dil yapısı özelliğidir.

Arapça kelime kalıplarında kök harflerinin dışında kalan, kelimeye yeni anlamlar veya görevler kazandırmak amacıyla kalıbın içine, başına veya sonuna eklenen (elif, te, sin, mim, nun gibi) harflerdir.

Sözün gramer kurallarına uygun, düzgün, açık ve yerinde kullanılması anlayışıdır. Bu anlayışa göre alıntı kelimelerin Türkçe ağzıyla bozulmadan, asıllarına ve kıyasa uygun olarak seslendirilmesi gerekir.

Yazıya aşırı bağımlı olan okur-yazar kesimin, dildeki doğal ses değişmelerini göz ardı ederek metinleri (özellikle şiirleri) yazıldığı donuk imla ile ezbere okuması sonucu ortaya çıkan yapay telaffuz biçimidir.

Türkçe kelimelerde ilk hecedeki ünlülerin düzlük veya yuvarlaklık durumuna göre sonraki hecelerin de düz veya dar-yuvarlak ünlülerle devam etmesini öngören, Batı Türkçesinde Orta Oğuz lehçesiyle başlayan ve XVII. yüzyılda tamamlanan dudak benzeşmesi kanunudur.

Arapça kökenli bazı kelimelerin sonunda yer alan ve aynı ünsüzün yan yana iki kez okunmasını sağlayan ses özelliğidir. Türkçe hece sonunda ikiz ünsüz barındırmadığı için bu kelimeler yalın halde tek ünsüzle (sırr > sır) söylenir.

Kelime içindeki ünlülerin kalınlık ve incelik bakımından birbirine uymasını sağlayan, Türkçe'nin en eski ve köklü damak uyumu (büyük ünlü uyumu) kanunudur.

Farsça gibi dillerde isimlerin çekiminin veya yeni kelime türetiminin kelime kökünün önüne getirilen takılar veya ön ekler (nâ-, ne-, düş- gibi) vasıtasıyla yapılması özelliğidir.

Aruz vezninde kapalı bir hecenin sonundaki ünsüzün, vezin gereği bir uzun ve bir kısa hece değerinde (bir buçuk hece) uzatılarak okunması işlemidir.

Yabancı dillerden alınan kelimelerin, halkın ortak konuşma dilinde Türkçe'nin ses ve hece kanunlarına (ünlü türemesi, ünsüz benzeşmesi vb.) tabi tutularak yerlileştirilmesi sürecidir.