İnfografik
← Ünite 6
Türk Tiyatrosu

Ünite 6: Cumhuriyet Dönemi, 1923-1946 Dönemi Tiyatromuz

Cumhuriyet Dönemi, 1923-1946 Dönemi Tiyatromuz - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 125
21 Temmuz 1946 Seçimleri
Türkiye'nin ilk çok partili genel seçimi bu tarihte yapılmıştır. CHP seçimi kazanarak iktidarını sürdürmüş, ancak Celal Bayar liderliğindeki Demokrat Parti 66 milletvekilliği kazanarak sürpriz ve güçlü bir muhalefet varlığı göstermiştir.
Truman Doktrini (1947)
ABD Başkanı Harry Truman tarafından Sovyet tehdidine karşı ilan edilen bu plan, Türkiye ile ABD arasındaki askeri ve ekonomik ilişkilerin dönüm noktası olmuş, Türkiye Batı bloğuna resmen entegre olmaya başlamıştır.
16 Mayıs 1950 Seçim Zaferi
Demokrat Parti, oyların yüzde ellisinden fazlasını alarak 408 milletvekili çıkarmıştır. Bu sonuçla İsmet İnönü'nün 'Milli Şef' dönemi kapanmış ve Türkiye'de ilk kez iktidar barışçıl bir seçimle el değiştirmiştir.
1950-1954 Ekonomik Rahatlama
Amerikan yardımları, karayolu, baraj ve enerji yatırımları ile tarımda makineleşmenin artması, 1950-1954 yılları arasında halk arasında büyük bir ekonomik canlanma ve iyimserlik yaratmıştır.

Anahtar Kavramlar

Çok Partili Siyasi YaşamTürkiye'de tek partili rejimden, muhalefet partilerinin de katılımına imkan veren çok aktörlü demokratik seçime geçiş sürecidir. 1946 seçimleri bu dönemin miladı olmuş, 1950'de Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle kurumsallaşmıştır.
Truman Doktrini1947 yılında ABD Başkanı Harry Truman tarafından Sovyet tehdidine karşı ilan edilen, komünizm tehlikesi altındaki ülkelere ekonomik ve askeri yardımı öngören plandır. Bu doktrin Türkiye ile ABD arasındaki ilişkileri hızla geliştirmiştir.
Milli Şef DönemiAtatürk'ün ölümünün ardından İsmet İnönü'nün liderliğinde yürütülen ve tek partili CHP yönetiminin simgesi olan dönemdir. 1950 yılında Demokrat Parti'nin seçimi kazanmasıyla sona ermiştir.
Tüccar-Eşraf İttifakıCumhuriyet'in ilk yıllarından beri bir güç odağı olan ancak bürokrasinin vesayetinden kurtulmak ve iktidara ortak olmak isteyen yerel zenginler ve tüccarlar grubudur. Bu kesim Demokrat Parti'nin ana tabanını oluşturmuştur.
Liberal Ekonomi PolitikasıDevlet kontrolünün azaltıldığı, özel girişimin ve yabancı sermayenin teşvik edildiği, tarım ve altyapı yatırımlarına ağırlık verilen 1950 sonrası ekonomi modelidir. DP iktidarının temelini oluşturur.
İzmir İktisat Kongresi1923 yılında toplanan ve Türkiye'nin ekonomik kalkınmasında özel girişim öncülüğünün benimsendiği ancak ilerleyen süreçte istenen başarıya ulaşılamayan kongredir.
Kentleşme ve Göç1950'lerden sonra karayolu yatırımları, tarımda makineleşme ve köydeki ekonomik sıkıntılar (tefecilik, ırgatlaşma) nedeniyle kırsaldan büyük şehirlere yönelen kitlesel nüfus hareketidir.
Toplumsal Muhalefet1954 sonrasında ekonomik sıkıntılar, enflasyon, karaborsa ve iktidarın baskıcı yasaları karşısında halkın, öğrencilerin ve aydınların gösterdiği tepki ve direniş hareketleridir.
27 Mayıs 1960 DarbesiDemokrat Parti iktidarının giderek sertleşen baskıları, ekonomik bunalım ve öğrenci olayları sonucunda Türk Silahlı Kuvvetleri'nin (albay ve alt rütbeli subaylar) yönetime el koyduğu tarihî olaydır.
Terakkiperver Cumhuriyet FırkasıTürkiye'nin ilk muhalefet partisi denemesi olup 1924'te kurulmuş ancak kısa süre sonra 1925'te kapatılmıştır.
Serbest FırkaAğustos 1930'da kurulan ancak rejim karşıtı hareketlerin odağı haline gelme riski nedeniyle aynı yılın Kasım ayında kendi kendini fesheden ikinci çok partili yaşam denemesidir.
Tarımda Makineleşme1950'li yıllarda Amerikan yardımları ve dış ticaretle ülkeye giren traktör ve tarım makinelerinin tarımsal üretimi artırırken aynı zamanda köyde işsizliğe ve kente göçe yol açması olgusudur.
Basın ve İfade Baskısı1954 sonrasında artan siyasi gerilimle birlikte muhalif gazetecilerin mahkeme kararlarıyla hapse atılması ve basın özgürlüğünün kısıtlanması süreçleridir.
Harbiye Öğrencileri Yürüyüşü1960 darbesi öncesinde hükümet politikalarına karşı askeri okul öğrencilerinin gerçekleştirdiği, dönemin gergin siyasi atmosferini yansıtan eylemdir.
Ekonomik İstikrar Tedbirleri1958 yılından itibaren artan ağır ekonomik bunalım karşısında dış borçlanmayı durdurmak ve piyasayı dengelemek için alınan sert mali önlemlerdir.
Sanayileşme Çabaları1950'li yıllarda ilk başta tarım ekonomisine dayanılarak başlanan ancak ilerleyen yıllarda sermaye ve yatırım yetersizliği nedeniyle sekteye uğrayan kalkınma hamleleridir.
Siyasal KutuplaşmaÖzellikle 1957 seçimleri sonrasında CHP ile DP arasındaki rekabetin sertleşmesi, iktidarın muhalefete karşı hoşgörüsüz bir tutum takınması durumudur.
Demokrat Parti KadrolarıCelal Bayar, Adnan Menderes gibi isimlerin öncülüğünde kurulan, liberal-sağ görüşü savunan ve 1950-1960 yılları arasında iktidarda kalmış olan siyasi partinin kadrolarıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

1954 Seçimleri ve Kırılma

DP'nin ilk dönemdeki başarılarının yarattığı özgüven, 1954 seçimlerinden sonra muhalefete karşı tahammülsüzlüğe ve baskıcı politikalara dönüşmüş, ekonomik sıkıntılar da bu dönemde baş göstermiştir.

1957 Seçimleri ve Sertleşen Siyaset

Ekonomik bunalımın ve artan toplumsal muhalefetin gölgesinde yapılan 1957 seçimlerinde oyları düşen Demokrat Parti, iktidarı kaybetme endişesiyle muhalefete karşı sert tedbirler uygulamıştır.

1958 İstikrar Tedbirleri

Derinleşen ekonomik kriz, artan dış borçlar, karaborsa ve mal darlığı karşısında hükümet 1958 yılından itibaren ağır mali istikrar tedbirleri almak zorunda kalmıştır.

27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesi

Öğrenci gösterileri, Harbiye öğrencilerinin yürüyüşü ve artan siyasi gerginlikler sonucunda Türk Silahlı Kuvvetleri'nin albay ve alt rütbeli subayları yönetime el koymuş, DP kapatılmıştır.

Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924)

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk muhalefet partisi denemesidir. Kurulmasından kısa süre sonra rejim karşıtı ayaklanmalarla ilişkilendirilerek 1925 yılında kapatılmıştır.

Serbest Fırka Denemesi (1930)

Ağustos 1930'da Ali Fethi Okyar tarafından kurulan parti, rejim muhaliflerinin odağı haline gelince Kasım 1930'da kurucusu tarafından feshedilmiştir.

İzmir İktisat Kongresi (1923)

Cumhuriyet'in ilk yıllarında özel girişimin öncülüğünde ekonomik kalkınmayı hedefleyen kararların alındığı ancak dönemin şartları gereği tam uygulanamayan kongredir.

Basın ve Aydın Tutuklamaları

1950'lerin ikinci yarısında iktidarı eleştiren gazeteci ve aydınlar, mahkeme kararlarıyla uzun süreli hapis cezalarına çarptırılarak dönemin baskı ortamının simgesi haline gelmiştir.

Kırdan Kente Göç Dalgası

Tarımda makineleşme, tefecilik ve tarlaların tekelde toplanması gibi nedenlerle 1950'lerde milyonlarca köylünün topraklarını terk ederek büyük şehirlerin banliyölerine göç etmesi olaydır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda çok partili hayata geçişin tarihlerine (1946 seçimleri, 1950 iktidar değişimi) ve bu dönemdeki parti deneyimlerine (Terakkiperver, Serbest Fırka) mutlaka dikkat edin; bu tarihler kronolojik soruların favorisidir.
  • Truman Doktrini'nin (1947) ABD Başkanı Harry Truman tarafından Sovyet tehdidine karşı hazırlandığını ve Türkiye-ABD ilişkilerini dönüştürdüğünü unutmayın.
  • 1950-1954 yılları arasındaki ekonomik rahatlama ile 1954 sonrasındaki ekonomik bunalım/baskı döneminin özellikleri karıştırılmamalıdır; sınavda bu ayrım sıkça sorulur.
  • 27 Mayıs 1960 darbesini gerçekleştirenlerin albay ve alt rütbeli subaylar olduğunu, sonucunda DP'nin kapatıldığını ve yöneticilerinin yargılandığını iyi kavrayın.
  • DP'nin arkasındaki sosyal tabanın (tüccar-eşraf ikilisi, taşra zenginleri, köylü kitleleri) özelliklerini ve CHP'nin tek partili 'Milli Şef' döneminin 1950'de sona erdiğini asla göz ardı etmeyin.