Ünite 6: Cumhuriyet Dönemi, 1923-1946 Dönemi Tiyatromuz — Önemli Kavramlar

Türkiye'de tek partili rejimden, muhalefet partilerinin de katılımına imkan veren çok aktörlü demokratik seçime geçiş sürecidir. 1946 seçimleri bu dönemin miladı olmuş, 1950'de Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle kurumsallaşmıştır.

1947 yılında ABD Başkanı Harry Truman tarafından Sovyet tehdidine karşı ilan edilen, komünizm tehlikesi altındaki ülkelere ekonomik ve askeri yardımı öngören plandır. Bu doktrin Türkiye ile ABD arasındaki ilişkileri hızla geliştirmiştir.

Atatürk'ün ölümünün ardından İsmet İnönü'nün liderliğinde yürütülen ve tek partili CHP yönetiminin simgesi olan dönemdir. 1950 yılında Demokrat Parti'nin seçimi kazanmasıyla sona ermiştir.

Cumhuriyet'in ilk yıllarından beri bir güç odağı olan ancak bürokrasinin vesayetinden kurtulmak ve iktidara ortak olmak isteyen yerel zenginler ve tüccarlar grubudur. Bu kesim Demokrat Parti'nin ana tabanını oluşturmuştur.

Devlet kontrolünün azaltıldığı, özel girişimin ve yabancı sermayenin teşvik edildiği, tarım ve altyapı yatırımlarına ağırlık verilen 1950 sonrası ekonomi modelidir. DP iktidarının temelini oluşturur.

1923 yılında toplanan ve Türkiye'nin ekonomik kalkınmasında özel girişim öncülüğünün benimsendiği ancak ilerleyen süreçte istenen başarıya ulaşılamayan kongredir.

1950'lerden sonra karayolu yatırımları, tarımda makineleşme ve köydeki ekonomik sıkıntılar (tefecilik, ırgatlaşma) nedeniyle kırsaldan büyük şehirlere yönelen kitlesel nüfus hareketidir.

1954 sonrasında ekonomik sıkıntılar, enflasyon, karaborsa ve iktidarın baskıcı yasaları karşısında halkın, öğrencilerin ve aydınların gösterdiği tepki ve direniş hareketleridir.

Demokrat Parti iktidarının giderek sertleşen baskıları, ekonomik bunalım ve öğrenci olayları sonucunda Türk Silahlı Kuvvetleri'nin (albay ve alt rütbeli subaylar) yönetime el koyduğu tarihî olaydır.

Türkiye'nin ilk muhalefet partisi denemesi olup 1924'te kurulmuş ancak kısa süre sonra 1925'te kapatılmıştır.

Ağustos 1930'da kurulan ancak rejim karşıtı hareketlerin odağı haline gelme riski nedeniyle aynı yılın Kasım ayında kendi kendini fesheden ikinci çok partili yaşam denemesidir.

1950'li yıllarda Amerikan yardımları ve dış ticaretle ülkeye giren traktör ve tarım makinelerinin tarımsal üretimi artırırken aynı zamanda köyde işsizliğe ve kente göçe yol açması olgusudur.

1954 sonrasında artan siyasi gerilimle birlikte muhalif gazetecilerin mahkeme kararlarıyla hapse atılması ve basın özgürlüğünün kısıtlanması süreçleridir.

1960 darbesi öncesinde hükümet politikalarına karşı askeri okul öğrencilerinin gerçekleştirdiği, dönemin gergin siyasi atmosferini yansıtan eylemdir.

1958 yılından itibaren artan ağır ekonomik bunalım karşısında dış borçlanmayı durdurmak ve piyasayı dengelemek için alınan sert mali önlemlerdir.

1950'li yıllarda ilk başta tarım ekonomisine dayanılarak başlanan ancak ilerleyen yıllarda sermaye ve yatırım yetersizliği nedeniyle sekteye uğrayan kalkınma hamleleridir.

Özellikle 1957 seçimleri sonrasında CHP ile DP arasındaki rekabetin sertleşmesi, iktidarın muhalefete karşı hoşgörüsüz bir tutum takınması durumudur.

Celal Bayar, Adnan Menderes gibi isimlerin öncülüğünde kurulan, liberal-sağ görüşü savunan ve 1950-1960 yılları arasında iktidarda kalmış olan siyasi partinin kadrolarıdır.