Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 5: Fiil Çekimi: Zaman, Görünüş, Kip — Doğru/Yanlış

Gösterilen tanım o kavrama ait mi? 17 soru var.

1 / 170 doğru

Odaklılık (Focality)

Görünüş biçimbirimleriyle işaretlenen görüntüleme alanının darlığı ve buna bağlı psikolojik yoğunluk, eylemsel hareketlilikle ilgili ölçüsel bir parametredir. Örnek: 'İşte Ali geliyor' yüksek odaklıdır.

Odaklılık (Focality) — Görünüş biçimbirimleriyle işaretlenen görüntüleme alanının darlığı ve buna bağlı psikolojik yoğunluk, eylemsel hareketlilikle ilgili ölçüsel bir parametredir. Örnek: 'İşte Ali geliyor' yüksek odaklıdır.

Bilgi Kipliği (Epistemik Modalite) — Konuşurun, bilginin gerçekliğine dair tutum ve yargılarını, eylemin gerçekleşme ihtimaline yönelik tahmin, şüphe veya varsayımlarını yansıtan kiplik alt kategorisidir. Örnek: 'Ayşe ödevini bitirmiş olmalı.'

Kılınış (Aktionsart) — Eylemin zamansal iç yapısını, evrelerini, ortaya çıkış ve son buluş biçimlerini konu alan anlamsal ve zamansal kategoridir. Eylemlerin doğal karakterini belirler. Örnek: 'öl-' son-dönüşümlü, 'yürü-' dönüşümsüzdür.

Sınırlar Arası Bakış (Intraterminality) — Eylemin başlangıç ve bitiş sınırları arasındaki bir kesiti gözlemleyen, eylemin bitip bitmediği hakkında bilgi vermeksizin devam ettiğini bildiren bakış açısıdır. Örnek: 'Ali kitap okuyor' cümlesindeki –(X)yor eki.

Sözdizimsel İsimleştirici — Geleneksel gramerde fiilimsi olarak bilinen eklerin, kalıcı sözlüksel isimler türetmek yerine sözdizim içinde fiillerin isim gibi kullanılmasını sağlayan işlevidir. Örnek: 'Her gün aynı yoldan geçeceğini biliyordu.'

Anaforik Zaman — Bura ve şimdinin ölçü alındığı gösterime dayalı sistemin sınırlarını zorlayan, konuşma anına veya başka bir noktaya doğrudan konumlandırılamayan, bağlam veya zihinsel unsurlarla geçmiş yorumu kazanan zaman ifadeleridir. Örnek: '1888 yılında Boğaz vapurunda besteleniyor bu güfte.'

Kiplik (Modality) — Konuşurun bilginin gerçekliğine dair tutumunu, inançlarını, yükümlülüklerini, isteklerini ve yeterliliklerini ifade eden anlamsal bir kategoridir. Örnek: Olasılık, zorunluluk veya dilek anlamları.

Eylem Kipliği (Event Modalite) — Konuşuru veya eyleyiciyi harekete geçiren etkenlerin dış kaynaklı otoritelere (yükümlülük kipliği) veya iç dinamiklere (dinamik kiplik) bağlı olduğunu inceleyen kiplik dalıdır. Örnek: 'Ödevimi bitirmeliyim' (yükümlülük).

Ontolojik Zaman — Eylemlerin gerçekleştiği, tecrübe ettiğimiz, algıladığımız ve dilsel ögelere bağlı olmaksızın yaşadığımız gerçek zamandır. Metne göre dilsel araçlardan bağımsız olarak deneyimlenir.

Sınır Sonrası Bakış (Postterminality) — Eylemin kritik sınırının aşıldığı bir kesiti gözlemleyen, Türkçede –mXş biçimbirimiyle işaretlenen görünüşsel bakış açısıdır. Örnek: 'Kayıp eşyalar bulunmuş' cümlesinde bulma eyleminin sınırı aşılmıştır.

Görünüş (Aspect) — Eylemin kılınışına ait veya kılınışıyla ilgili bir kesiti görünür hâede getiren dilbilimsel bir kategoridir. Zaman kavramıyla açıklanamayan eylem içi durumları (tamamlanma, sürerme vb.) belirler.

Kanıtsallık (Evidentsiyellik) — Konuşurun cümlede ifade ettiği bilgiyi hangi kaynaklardan (doğrudan şahitlik, duyu organı, çıkarım, başkasından duyma) elde ettiğini gösteren dilbilimsel kategoridir. Örnek: 'Hande geldi' (doğrudan) ile 'Hande gelmiş' (dolaylı) arasındaki fark.

Sözlüksel Kelime Yapımı — Dilin isim, sıfat, zarf ve fiil türlerindeki kelimelerinden yapım ekleri (biçimbirimler) yardımıyla yeni kelimeler türetme sürecini inceleyen alanıdır.

Gramatikal Zaman — Olayların zaman sırasını ifade etmek amacıyla –DX, -(y)AcAk, -(X)yor gibi biçimbirimler kullanarak anlattığımız dilsel zamandır. Ontolojik zamanın dil birimleriyle ifade edilebilir hâle gelmesidir.

Kip (Mood) — Kipliğin ifadesini sağlayan, biçimsel açıdan gramatikalleşmiş morfolojik işaretleyiciler yani eklerdir ve fiil çekim kategorisiyle ifade edilir. Örnek: Gereklilik kipi (-mAlI) veya şart kipi (-sA).

Öngörülü Bakış (Prospectivity) — Belirgin bir sınır vurgusu yapmaksızın, eylemi gelecek projeksiyonuyla bir bütün olarak sunan, Türkçede –(y)AcAk biçimbirimiyle işaretlenen görünüşsel bakış açısıdır. Örnek: 'Tatılde İzmir’e gideceğiz.'

Dönüşümlü Eylem — Doğal bir dönüşüm evresine, kritik bir sınır veya durum değişikliği zirve noktasına sahip olan eylemlerdir. Başlangıçta veya bitişte sınır bulunmasına göre ön-dönüşümlü ve son-dönüşümlü olarak ayrılır. Örnek: 'ulaş-', 'öl-'.