Ünite 5: Fiil Çekimi: Zaman, Görünüş, Kip

Fiil Çekimi: Zaman, Görünüş, Kip - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 123

Karlofça Antlaşması (1699)

Metinde –DX biçimbiriminin her zaman görülen geçmiş zamanı karşılamadığını kanıtlamak için verilen tarihsel olaydır. 'Karlofça Antlaşması 1699 yılında Osmanlı Devleti ile Avusturya, Venedik ve Lehistan arasında imzalandı' cümlesinde yüklemde –DX olmasına rağmen eylem konuşur tarafından görülmemiştir.

Sinabung Volkanı Aktivitesi

Metinde –DX biçimbirimin tarihsel ve ardışık bir olay zinciri oluşturarak haber anlatılarında nasıl kullanıldığını gösteren somut bir örnektir. Endonezya'da 400 yıllık uykusundan uyanan volkandaki aktivite çevreye zarar vermiş ve küller yanardağı griye boyamıştır.

NASA'nın Maven'ı ve Hindistan'ın Maven Alternatifi (Mangalyaan)

Kızıl Gezegen Mars'ın yörüngesine başarıyla yerleşen Hindistan'ın uydusu Mangalyaan'ın 74 milyon dolarlık maliyetle tarihin en ucuza mal olan gezegeniçi aracı unvanını aldığını anlatan ve –DX biçimbirimiyle kurulan haber metni örneğidir.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Kuruluşu

Metinde –DX biçimbirimin doğrudan gözlenmese dahi bir 'gerçeklik' olarak ortaya konan durumlarda nasıl kullanıldığını açıklamak için verilen tarihi kurum örneğidir: 'Türkiye İstatistik Kurumu 1926 yılında kuruldu.'

Anahtar Kavramlar

Ontolojik ZamanEylemlerin gerçekleştiği, tecrübe ettiğimiz, algıladığımız ve dilsel ögelere bağlı olmaksızın yaşadığımız gerçek zamandır. Metne göre dilsel araçlardan bağımsız olarak deneyimlenir.

Gramatikal ZamanOlayların zaman sırasını ifade etmek amacıyla –DX, -(y)AcAk, -(X)yor gibi biçimbirimler kullanarak anlattığımız dilsel zamandır. Ontolojik zamanın dil birimleriyle ifade edilebilir hâle gelmesidir.

Kanıtsallık (Evidentsiyellik)Konuşurun cümlede ifade ettiği bilgiyi hangi kaynaklardan (doğrudan şahitlik, duyu organı, çıkarım, başkasından duyma) elde ettiğini gösteren dilbilimsel kategoridir. Örnek: 'Hande geldi' (doğrudan) ile 'Hande gelmiş' (dolaylı) arasındaki fark.

Anaforik ZamanBura ve şimdinin ölçü alındığı gösterime dayalı sistemin sınırlarını zorlayan, konuşma anına veya başka bir noktaya doğrudan konumlandırılamayan, bağlam veya zihinsel unsurlarla geçmiş yorumu kazanan zaman ifadeleridir. Örnek: '1888 yılında Boğaz vapurunda besteleniyor bu güfte.'

Görünüş (Aspect)Eylemin kılınışına ait veya kılınışıyla ilgili bir kesiti görünür hâede getiren dilbilimsel bir kategoridir. Zaman kavramıyla açıklanamayan eylem içi durumları (tamamlanma, sürerme vb.) belirler.

Kılınış (Aktionsart)Eylemin zamansal iç yapısını, evrelerini, ortaya çıkış ve son buluş biçimlerini konu alan anlamsal ve zamansal kategoridir. Eylemlerin doğal karakterini belirler. Örnek: 'öl-' son-dönüşümlü, 'yürü-' dönüşümsüzdür.

Dönüşümlü EylemDoğal bir dönüşüm evresine, kritik bir sınır veya durum değişikliği zirve noktasına sahip olan eylemlerdir. Başlangıçta veya bitişte sınır bulunmasına göre ön-dönüşümlü ve son-dönüşümlü olarak ayrılır. Örnek: 'ulaş-', 'öl-'.

Sınırlar Arası Bakış (Intraterminality)Eylemin başlangıç ve bitiş sınırları arasındaki bir kesiti gözlemleyen, eylemin bitip bitmediği hakkında bilgi vermeksizin devam ettiğini bildiren bakış açısıdır. Örnek: 'Ali kitap okuyor' cümlesindeki –(X)yor eki.

Sınır Sonrası Bakış (Postterminality)Eylemin kritik sınırının aşıldığı bir kesiti gözlemleyen, Türkçede –mXş biçimbirimiyle işaretlenen görünüşsel bakış açısıdır. Örnek: 'Kayıp eşyalar bulunmuş' cümlesinde bulma eyleminin sınırı aşılmıştır.

Öngörülü Bakış (Prospectivity)Belirgin bir sınır vurgusu yapmaksızın, eylemi gelecek projeksiyonuyla bir bütün olarak sunan, Türkçede –(y)AcAk biçimbirimiyle işaretlenen görünüşsel bakış açısıdır. Örnek: 'Tatılde İzmir’e gideceğiz.'

Kiplik (Modality)Konuşurun bilginin gerçekliğine dair tutumunu, inançlarını, yükümlülüklerini, isteklerini ve yeterliliklerini ifade eden anlamsal bir kategoridir. Örnek: Olasılık, zorunluluk veya dilek anlamları.

Kip (Mood)Kipliğin ifadesini sağlayan, biçimsel açıdan gramatikalleşmiş morfolojik işaretleyiciler yani eklerdir ve fiil çekim kategorisiyle ifade edilir. Örnek: Gereklilik kipi (-mAlI) veya şart kipi (-sA).

Bilgi Kipliği (Epistemik Modalite)Konuşurun, bilginin gerçekliğine dair tutum ve yargılarını, eylemin gerçekleşme ihtimaline yönelik tahmin, şüphe veya varsayımlarını yansıtan kiplik alt kategorisidir. Örnek: 'Ayşe ödevini bitirmiş olmalı.'

Eylem Kipliği (Event Modalite)Konuşuru veya eyleyiciyi harekete geçiren etkenlerin dış kaynaklı otoritelere (yükümlülük kipliği) veya iç dinamiklere (dinamik kiplik) bağlı olduğunu inceleyen kiplik dalıdır. Örnek: 'Ödevimi bitirmeliyim' (yükümlülük).

Sözdizimsel İsimleştiriciGeleneksel gramerde fiilimsi olarak bilinen eklerin, kalıcı sözlüksel isimler türetmek yerine sözdizim içinde fiillerin isim gibi kullanılmasını sağlayan işlevidir. Örnek: 'Her gün aynı yoldan geçeceğini biliyordu.'

Odaklılık (Focality)Görünüş biçimbirimleriyle işaretlenen görüntüleme alanının darlığı ve buna bağlı psikolojik yoğunluk, eylemsel hareketlilikle ilgili ölçüsel bir parametredir. Örnek: 'İşte Ali geliyor' yüksek odaklıdır.

Sözlüksel Kelime YapımıDilin isim, sıfat, zarf ve fiil türlerindeki kelimelerinden yapım ekleri (biçimbirimler) yardımıyla yeni kelimeler türetme sürecini inceleyen alanıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türkiye'de Çocuk Çalışma Oranı

–mAktA biçimbiriminin konuşma dilinden çok yazı dili üslubunu yansıttığını ve zaman dışı kullanımlara kapalı olduğunu kanıtlamak için verilen istatistiki örnektir: 'Türkiye’de çocukların %5,9’u çalışmaktadır.'

Yıldız Köşkü ve Hükümdar Örneği

Anaforik zaman ifadelerine örnek olarak verilen, geçmiş zaman yorumunun zaman zarfı olmaksızın zihinsel/bilişsel bağlamda sağlandığı metin alıntısıdır: 'Saltanat yılları uzadıkça hükümdar Yıldız Köşkü’ne daha çok kapanıyor.'

1888 Boğaz Vapuru Güftesi

Geçmişteki bir olayın şimdiki zaman veya geniş zaman ekleriyle anlatıldığı anaforik zaman örneklerinden biridir: '1888 yılında Boğaz vapurunda Karcığar makamında besteleniyor bu güfte.'

Atatürk'ün 1936 Sonrası Konuşmaları

Geçmişteki eylemlerin şimdiki zaman ekiyle aktarıldığı anaforik zaman bağlamını açıklamak için kullanılan tarihsel referanstır: 'Atatürk de 1936’dan sonraki konuşmalarında uydurma kelimeleri bırakarak normal Türkçeyi kullanır...'

N. Demir'in 'Türkçede Evdensiyel' Makalesi

Ünitede öğrencilerin okuması ve kanıtsallık (evdensiyel) kategorisi üzerine notlar alması için referans gösterilen yesevi.edu.tr adresindeki akademik çalışmadır.

Nurettin Demir ve Sema Aslan Demir (2010) Makalesi

Türkçede –(y)A istek ekinin tarihsel dönemlerdeki işlekliğini ve sıklık kopyası örneğini incelemek üzere öğrencilere önerilen 'Türkish Studies' dergisindeki çalışmadır.

Guy Deutscher'in 'Dilin Aynasından' Eseri (2013)

Ünitenin 'Yaşamın İçinden' bölümünde yer alan, Nietzsche'nin dil hapishanesi metaotunu eleştiren ve dillerin düşünceyi sınırlamadığını olgusal fiiller örneğiyle açıklayan Metin Yayınevi çıkışlı kitaptır.

George Orwell'in 1984 Romanı Referansı

Dilin düşünceyi tamamen hapsettiği yanılsamasını ve siyasi iktidarların kelimeleri silerek muhalefeti yok edebileceği inancının eleştirildiği edebiyattan somut bir kurgusal örnek olarak metne dahil edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Ontolojik zaman ile gramatikal zaman kavramlarının birbirine karıştırılmamasına dikkat edin; ontolojik zaman fiziksel/yaşanan zaman iken gramatikal zaman biçimbirimlerle kurulan dilsel zamandır.
–DX ve –mXş eklerinin sadece zaman değil, aynı zamanda 'kanıtsallık' (doğrudan vs. dolaylı bilgi) kategorisini kodladığını unutmayın.
Sınırlar arası bakış ile sınır sonrası bakış arasındaki görünüş farkını iyi kavrayın; –(X)yor sınırlar arasılık, –mXş ise sınır sonrasılık bildirir.
Kılınış (aktionsart) ile görünüş (aspect) terimlerini karıştırmayın; kılınış eylemin iç zamansal yapısıyken, görünüş bu iç yapı üzerinde işlem yapan bakış açısıdır.
Kiplik (anlamsal kategori) ile kipin (biçimsel ek) farklı şeyler olduğunu, kipliğin bilgi ve eylem kipliği olarak ikiye ayrıldığını mutlaka hatırlayın.
Emir kipinin 1. kişi çekimlerinin olmamasının sebebinin buyurucu-eyleyici arasındaki güç ilişkisine dayanan iletişim ortamı gereksinimi olduğunu unutmayın.
+CA ekinin sıfatlardaki derecesini azaltma/yaklaşma işlevi ile zarflardaki pekiştirme işlevinin birbirine zıt yönlü olabileceğine dikkat edin.