Fiil Çekimi: Zaman, Görünüş, Kip. Fiil çekimi; zaman, görünüş ve kip gibi dilbilgisel kategorilerin biçimbirimler aracılığıyla fiile yansıtılması sürecidir. Türkçede zaman kavramı, ontolojik zaman (yaşanan, tecrübe edilen gerçek zaman) ve gramatikal zaman (dil araçlarıyla ifade edilen dilsel zaman) olmak üzere ikiye ayrılır. Eylem zamanı 'şimdi ve bura' ölçüt alınarak bildirişin yapıldığı ana göre konumlandırıldığında mutlak zaman ortaya çıkar; ancak ikinci bir referans noktasına ihtiyaç duyulduğunda görecelik söz konusu olur. Türkçede mutlak geçmiş zamanı bildiren biçimbirimler –DX ve –mXş ekleridir. Bu ekler eylemin konuşma zamanından önce gerçekleştiğini bildirse de kanıtsallık (evidentsiyellik) bakımından ayrılırlar. –DX biçimbirimi eylemin doğrudan elde edildiğini veya bir gerçeklik olarak ortaya konduğunu gösterirken, –mXş biçimbirimi dolaylı edinilen bilgileri (duyma, sonuçtan çıkarım, sonradan fark etme) yansıtır. Şimdiki zamanı işaretleyen biçimbirimler –(X)yor, -mAktA ve –(A/X)r ekleridir. Bunlardan –(A/X)r geniş zaman olarak da bilinir ve genel-geçer doğruları, alışkanlıkları, düzenli eylemleri anlatır. -(X)yor biçimbirimi olay zamanı ile konuşma zamanının örtüştüğünü ve yüksek odaklılığı bildirirken, -mAktA eki daha çok yazı dili üslubunu yansıtır ve zaman dışı kullanımlara kapalıdır. Gelecek zaman ise –(y)AcAk biçimbirimiyle ifade edilir. Geleceğin doğası gereği kurgusal olması, bu ekin zaman mı yoksa kiplik mi bildirdiği yönünde tartışmalara yol açmıştır; çünkü gelecek zaman çoğunlukla plan, tasarı ve istek gibi anlamsal değerleri de içinde barındırır. Dillerdeki tüm zamanlar 'konuşma zamanı, eylem zamanı ve referans zamanı' üçgeninde çözümlenemez. 'Bura ve şimdi' ölçütünün sınırlarını zorlayan bu kullanımlara anaforik zaman adı verilir. Anaforik zaman ifadelerinde, -(X)yor, –(A/X)r ve -mAktA gibi ekler geçmiş zamanı anlatmak için kullanılabilir ve bu yorum genellikle cümledeki zaman zarfları veya zihinsel/bilişsel unsurlar aracılığıyla sağlanır. Görünüş (aspect), zaman ve kipten farklı olarak, eylemin kılınışına ait veya kılınışıyla ilgili bir kesiti görünür hâle getiren dilbilimsel bir kategoridir. Görünüş, kılınış üzerinde işlem yaparak onu belirli bakış açılarıyla sunar. Bu nedenle görünüşü anlamak için öncelikle kılınışın (aktionsart) ne olduğunu kavramak gerekir. Kılınış, eylemin zamansal iç yapısını, evrelerini ve doğal karakterini konu alır. Johanson'un sınıflandırmasına göre eylemler kılınışlarına göre dönüşümlü ve dönüşümsüz olmak üzere ikiye ayrılır. Dönüşümlü eylemler doğal bir dönüşüm evresine (durum değişikliği, zirve noktası) sahiptir. Bu dönüşüm başlangıçta ise ön-dönüşümlü (otur-, tut-), sonda ise son-dönüşümlü (öl-, ulaş-, boğul-) adını alır. Dönüşümsüz eylemler ise homojen bir iç yapıya sahip olup belirgin bir başlangıç veya bitiş dönüşümü bildirmezler (oku-, yürü-, çalış-). Türkçe görünüş sistemi, eylemin sınırlarına duyarlı olan ve olmayan bakış açılarını içerir. Sınırlar arası bakış (intraterminality) eylemin başlangıç ve bitiş sınırları arasındaki kesiti gözlemler; bu bakış açısı –(X)yor, -mAktA ve –(A/X)r ekleriyle işaretlenir ve odaklılık derecelerine göre birbirinden ayrılır. Sınır sonrası bakış (postterminality) –mXş biçimbirimiyle işaretlenir ve eylemin kritik sınırının aşıldığı bir kesiti sunar. Sınır öncesi bakış (preterminality) analitik yapılarla (örn. bitti bitecek) henüz ulaşılmamış ancak yaklaşılmış sınırı gösterir. Öngörülü bakış (prospectivity) –(y)AcAk ekiyle işaretlenirken, bitmişlik (perfectivity) ise –DX biçimbirimiyle eylemi bütüncül olarak gözlemler. Kiplük (modality); konuşurun bilginin gerçekliğine dair tutumunu, inançlarını, yükümlülüklerini, isteklerini, dileklerini ve yeterliliklerini ifade eden anlamsal bir kategoridir. Kip (mood) ise kipliğin ifadesini sağlayan, biçimsel açıdan gramatikalleşmiş morfolojik işaretleyiciler yani eklerdir. Kiplik anlamsal, kip ise biçimbirimsel bir kategoridir. Kiplik, bilgi kipliği (epistemik modalite) ve eylem kipliği (event modalite) olmak üzere ikiye ayrılır. Bilgi kipliği, konuşurun bilginin gerçekliğine dair olasılık, varsayım, tahmin ve hipotezlerini yansıtır. Eylem kipliği ise kendi içinde yükümlülük kipliği (dış kaynaklı otoritelere bağlı emir, gereklilik, izin) ve dinamik kiplik (içsel etkenlere bağlı istek, gönüllülük, dilek, yeterlilik) olarak ikiye ayrılır. Emir kipi, doğası gereği en az iki kişilik iletişim ortamlarında (buyurucu ve eyleyici) ve eşit olmayan güç ilişkilerinde ortaya çıkar; bu nedenle teklik ve çokluk 1. kişilerde emir çekimi bulunmaz. İstek kipi –(y)A ise standart Türkçede işlekliğini büyük ölçüde yitirmiş olup günümüzde daha çok olasılık, tahmin veya kalıplaşmış yan cümlelerde yaşamaktadır. Gönüllülük kipi, emir kipiyle aynı 2. ve 3. kişi eklerini paylaşsa da işlevsel ve pragmatik olarak farklıdır; toplumsal yakınlığa dayalı talep, öneri ve tavsiye bildirir. –sA biçimbirimi ise hem bilgi kipliği çerçevesinde koşul/varsayım hem de dinamik kiplik çerçevesinde dilek (gerçek dışı istekler) bildirme işlevine sahiptir. Türkçede birleşik çekimler –(y)DX, –(y)mXş ve –(y)sA biçimbirimleriyle yapılır. –(y)DX eki, görünüş ve zaman bildiren eklerin veya emir/gönüllülük dışındaki kip eklerinin üzerine gelerek eylemi geçmiş zamanda konumlandırır (geliyordur, gelmişti, gelecekti). Ayrıca bir nezaket stratejisi olarak da tercih edilebilir. –(y)mXş biçimbirimi, –mXş dışındaki ikinci bir kanıtsallık işaretleyicisi olup bilgiye dolaylı yollardan (söylenti, çıkarım, duyusal algı) ulaşıldığını gösterir; ancak –mXş’tan farklı olarak zaman bakımından yansızdır. –(y)sA ise genellikle yan cümlelerde koşul bildirse de olasılık işleviyle ana cümlelerde de yer alabilir. Sözlüksel kelime yapımı bağlamında türetimin temel işlevi, isim, sıfat, zarf ve fiil türleriyle yeni kelimeler yapmaktır. Geleneksel dilbilgisinde fiilimsi ekleri çekim, yapım veya sözdizimsel isimleştirici (cümle içinde isim gibi kullanım sağlayan ancak kalıcı sözlüksel isim türetmeyen) işlevler üstlenebilir. İsimden isim yapım ekleri kendi içinde pekiştirme/derecelendirme yapabilenler (+CA, +CAk, +CXk) ve diğer yapım ekleri olarak incelenir. +CA sıfatlarda derecelendirme/azaltma, zarflarda ise pekiştirme işlevi görürken, +CXk ise küçültme, sevg ve sıfat/zarflarda yoğunluk artışı sağlar.