Kelime Grupları: Ad Tamlaması. Kelime grubu, bir varlığı, bir kavramı, bir niteliği, bir durumu veya bir hareketi karşılamak, belirtmek, pekiştirmek ya da nitelemek amacıyla belli kurallar çerçevesinde yan yana dizilmiş kelimelerden oluşan, yargı bildirmeyen dil birimidir. Leyla Karahan'ın tanımına dayanan bu yapılar, en az iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle meydana gelir ve tek başlarına bir yargı (yüklem) bildirmezler. Şiir ve konuşma dilinde kelime grubunu oluşturan ögeler yer değiştirebilir; ancak bu yer değiştirme cümlenin temel anlamında ve işlevinde herhangi bir bozulmaya veya değişikliğe yol açmaz. Bir cümle içerisinde birden fazla kelime grubu bir arada yer alabilir ve bu kelime grupları zaman zaman iç içe geçen karmaşık yapılar sergileyebilir. Örneğin "İki saatten beri lâmbanın ışığında bu satırları yazıyorum" cümlesindeki "iki saatten beri" grubu içinde hem edat grubu barındırır hem de ayrılma (-den) eki nedeniyle kısaltma grubunun uzaklaşma alt türünü oluşturur. Aynı cümledeki "lâmbanın ışığı" ise belirtili ad tamlaması olarak dikkat çeker. Kelime grupları cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevleri üstlenebilir; önüne geldikleri isimleri niteleyebilir veya belirtebilirler. Anlam ve yapı bakımından kendi içlerinde bir bütünlük taşıyan kelime grupları, bu özellikleri dolayısıyla cümle tahlillerinde tek bir kelime gibi değerlendirilir. Örneğin "Ustamın dükkanından çok hoşlanırdım" cümlesinde "Ustamın dükkanından" tamlaması bir yer tümleci görevindedir. Benzer şekilde "Bir kedi kadar çevik, açıkgöz olan İzmirli Nusret" ifadesi cümlenin öznesini oluştururken, "cin gibi bir delikanlıydı" grubu da yüklem görevini üstlenmektedir. İki ad unsurunun veya ad soyundan iki kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu kelime gruplarına ad tamlaması denir. Ad tamlamaları, iki dil birliği arasında aitlik, sahiplik, tür, özellik gibi ilişkileri kurarak bir nesnenin başka bir nesneyle olan bağını işaret eder. Ad tamlamalarında iki temel öge bulunur: Öndeki yardımcı öge "tamlayan", sondaki ana öge ise "tamlanandır". Tamlayan ile tamlanan arasındaki ilişki ilgi (genetif) hâl eki ile kurulabileceği gibi, bazen ek almadan eksiz de kurulabilir. Ad tamlamalarında tamlayan ile tamlananın yerleri özellikle yazınsal (edebi) metinlerde ve şiirlerde değişebilir; örneğin "Yokluğun, dermanını aldı sanki ferimin" dizesinde tamlayan ile tamlanan yer değiştirmiştir. Ayrıca tamlayan ile tamlananın arasına sıfatlar veya başka kelimeler de girebilir (örn. "aşkın şiirli şarkısı" tamlamasında araya "şiirli" sözcüğü girmiştir). Bazen iyelik grubundaki tamlayan düşebilir ve yalnızca iyelik ekiyle kurulan "tamlayanı düşmüş iyelik grubu" ortaya çıkabilir (örn. "kitabım", "ayın on dördü"). Ad tamlamalarında tamlayan veya tamlanan tek olabileceği gibi birden fazla da olabilir. Ayrıca tamlayan ya da tamlanan -lar/-ler çoğul eki alabilir. Ad tamlamaları cümle içerisinde özne, nesne, zarf tümleci, yer tümleci ve yüklem gibi farklı cümle ögeleri görevinde kullanılabilir; hatta bazen doğrudan sıfat görevini de üstlenebilirler. Belirtili ad tamlaması, hem tamlayanın hem de tamlananın ek aldığı kelime grubudur. Bu tamlama türünde tamlayan ilgi hâl eki (-nın, -nin, -nun, -nün / -ın, -in, -un, -ün), tamlanan ise iyelik eki (-ı, -i, -u, -ü / -sı, -si, -su, -sü) alır. Tamlayan yardımcı öge, iyelik ekinin bulunduğu tamlanan ise temel ögedir. Belirtili ad tamlamasında tamlayanın tamlananın bir parçası olduğu veya ona ait olduğu daha belirgin, sınırlandırılmış bir şekilde ortaya konur (örn. "okulun kapısı", "masanın gözü"). Belirtili ad tamlamalarının yapısal çeşitliliği oldukça zengindir; tamlayanı veya tamlananı başka bir ad tamlamasından, sıfat tamlamasından, isim-fiilden, sıfat-fiilden, unvan grubundan, birleşik isimden veya bağlama grubundan oluşabilir. Örneğin "Kız kardeşlerinin hayret dolu bakışları" ifadesinde tamlayan belirtisiz ad tamlamasından oluşurken, "Amerikan emperyalizminin yarı sömürgesi" gibi yapılar da metinde geniş yer bulur. Şiir ve konuşma dilinde temel öge olan tamlanan, yardımcı öge olan tamlayandan önce de gelebilir (örn. "Kayalık burnunda koyun"). Ayrıca tamlayanın veya tamlananın birden fazla olduğu, araya uzun kelime gruplarının girdiği veya deyimlerle kurulan ("gecenin körü") belirtili ad tamlaması örneklerine edebiyatta sıkça rastlanır. Belirtisiz ad tamlaması, yalnızca tamlananın ek aldığı, tamlayanın ise ilgi hâl eki almadığı kelime grubudur. Bu yapıda tamlayan yine yardımcı öge, iyelik ekli tamlanan ise temel ögedir. Belirtisiz ad tamlamalarında tamlayanla tamlanan arasındaki ilişki, belirtili ad tamlamalarındaki gibi özel ve sahiplik odaklı değil, çok daha genel bir durumu yansıtır. Örneğin "kadının gömleği" belirli bir kadına ait özel bir gömleği belirtirken, "kadın gömleği" tamlaması bu tür kıyafetlerin genel olarak kadınlara özgü olduğunu ifade eder. Belirtisiz ad tamlamaları kalplaşmaya son derece elverişli yapılardır. Tamlayan ile tamlanan arasındaki güçlü anlam ilişkisi zamanla birleşik kelimelerin doğmasını sağlamıştır. Bitki adları (aslanağzı, kuşburnu), hayvan adları (denizatı, yalıçapkını), yiyecek adları (hanımgöbeği, kadınbudu), renk adları (balköpüğü, vişneçürüğü), yer adları (Beypazarı, Pınarbaşı) ve kalıplaşmış sözcükler (milletvekili, yeryüzü, yılbaşı) bu yolla oluşmuştur. Belirtisiz ad tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına sıfat giremez; "eski İzmir valisi" kullanımında "eski" sözcüğü İzmir'i değil valiyi nitelemelidir, aksi takdirde yanlış olur. Benzer şekilde yabancı dil özentisiyle kurulan "bayan ayakkabı, kepek ekmek" gibi kullanımlar hatalıdır; doğrusu "bayan ayakkabısı, kepek ekmeği" olmalıdır. Takısız ad tamlaması, tamlayan ve tamlananın hiçbir ek almadan yan yana gelmesiyle oluşan kelime grubudur. Çoğunlukla yabancı dil mantığından ya da belirtisiz ad tamlamalarından iyelik ekinin atılması sürecinden doğan bu yapılar, özellikle kurum ve kuruluş adlarında, ticari unvanlarda sıklıkla görülür (Akbank, Çınar Otel, Anadolu Sigorta, Asya Halı). Ayrıca "toplum bilim" (< toplum bilimi), "kestane kebap", "kurşun kalem", "tükenmez kalem" gibi kalıplaşmış ifadeler ve "Çengelköy", "Sümer Sokak" gibi özel yer adları takısız ad tamlaması kapsamında değerlendirilir. Ancak dil bilimi camiasında takısız ad tamlaması kavramı tartışmalıdır. Bazı dil uzmanları "altın makas", "çelik kasa", "yün çorap", "tahta masa" gibi örneklerde öndeki adın sıfat görevini üstlenerek sıfat tamlaması kurduğunu savunurken; diğer bir grup uzman ise tamlananın maddesini veya neye benzediğini belirttiği gerekçesiyle bu yapıları takısız ad tamlaması olarak adlandırmayı sürdürmektedir.