Sesli Özet
← Ünite 2

Ünite 2: Sıfat Tamlaması ve Sayı Grubu — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Premium'u İncele
Metni oku

Sıfat Tamlaması ve Sayı Grubu. Sıfat tamlaması, bir ismin bir başka isim veya kelime grubu tarafından nitelenmesi ya da belirtilmesi yoluyla oluşan kelime grubudur. Kimi kaynaklarda sıfat takımı, ön ad takımı veya ön ad tamlaması olarak da adlandırılır. Tamlamayı oluşturan kelimelerin her biri özünde isimdir, ancak biri diğerini nitelediği veya belirttiği için sıfat özelliğini kazanır. Sıfat tamlamalarında sıfat veya sıfat grubu tamlayan, isim veya isim grubu ise tamlanan görevindedir. Türkçedeki temel unsurun sonda yer alması kuralı gereği, sıfat tamlamalarında asıl anlatılmak istenen unsur isim yani tamlanandır. Sıfat kısmı birden fazla sıfattan oluşabileceği gibi, isim kısmı da kendi içinde bir isim tamlamasından meydana gelebilir. Sıfat tamlamasını oluşturan ögeler arasında genellikle eksiz bir birleşme görülür. Sıfatlar isim çekim eklerini (çokluk, iyelik vb.) doğrudan alamazlar; isimlerle eksiz olarak birleşerek tamlamayı kurarlar. Ayrıca sıfat tamlamasında asıl vurgu tamlayan yani sıfat kısmı üzerindedir. Sıfatlar görev ve anlam bakımından iki ana gruba ayrılır: Niteleme sıfatları ve belirtme sıfatları. Niteleme (vasıflandırma) sıfatları, varlıkların durumlarını, biçimlerini, renklerini, kısaca nasıl veya nice olduklarını bildiren kelimelerdir. Bu sıfatlar isimlere sorulan 'nasıl?' sorusunun yanıtını verir ve kendi içinde alt gruplara ayrılmaksızın tek başlık altında toplanır. Belirtme sıfatları ise isimleri işaret, soru, belli belirsizlik ve sayı bakımından belirten sıfatlardır. İşaret sıfatları nesneleri işaret yoluyla gösterirken (bu, şu, o), soru sıfatları isimleri soru yoluyla belirler (ne, nasıl, hangi, kaç). Belirsizlik (belgisiz) sıfatları isimleri belli belirsiz şekilde karşılar (kimi, bazı, bir, başka). Sayı sıfatları da belirtme sıfatlarının alt dalı olup asıl sayı sıfatları, sıra sayı sıfatları, üleştirme sayı sıfatları, kesir sayı sıfatları ve topluluk sayı sıfatları olmak üzere beşe ayrılır. Bu sıfatlar isimlerin miktarını, sırasını, paylaştırılmasını veya kesirli durumlarını gösterir. Sıfat tamlamalarında tamlayan veya tamlanan konumu oldukça zengin yapılara ev sahipliği yapabilir. Sıfat kısmı bazen bir sıfat-fiil grubu, zarf-fiil grubu, edat grubu, bağlaç grubu, sayı grubu, isnat grubu veya isim çekim ekleriyle kurulmuş kısaltma gruplarından oluşabilir. Bu durum sıfat tamlamasının ne denli esnek bir yapıya sahip olduğunu gösterir. Ayrıca sıfat tamlamaları başka kelime gruplarının içinde de görev alabilir. Örneğin bir sıfat tamlamasının tamlayanı ya da tamlananı bir isim tamlaması şeklinde kurulabilir. Karma tamlama yapıları içinde sıfat tamlaması ile isim tamlaması iç içe geçebilir. Sıfatlar tek başlarına kullanıldıklarında veya tek bir vasfı karşılayan nesnelerin adını aldıklarında isimleşebilirler. Öte yandan, isimler ek alarak veya bir ismin önüne gelerek sıfatlaşabilir; renk ve maden adları (altın hızma, gümüş yüzük, ipek çorap) bu duruma örnek teşkil eder. Sıfatlar ve sıfat tamlamaları, özünde isim soylu kelimeler olduklarından cümle içinde temel ögelerin tamamında veya ögelerin bir parçasında görev alabilirler. Sıfat tamlamaları cümlede özne görevinde bulunarak eylemi gerçekleştiren unsuru belirtebilir. Aynı zamanda belirtme ve niteleme işlevleriyle cümle içinde nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tıklaç), zarf tümleci ya da doğrudan yüklem olarak kullanılabilirler. Yüklem konumunda bulunan sıfat tamlamaları cümledeki yargıyı tamamlar. Cümle analizlerinde sıfatların zarflarla karıştırılmaması kritik önem taşır. Sıfatlar isimleri niteler veya belirtirken, zarflar fiilleri, fiilimsileri veya cümledeki yüklemleri niteler ya da belirtir. Türkçede sayılar tek kelime, sıfat tamlaması veya sayı grubu olmak üzere üç farklı şekilde karşılanır. Sayı grubu, basamak sistemine göre sıralanmış sayı isimleri topluluğudur. Bu dizgede büyük sayı önce, küçük sayı ise sonra gelir ve aralarında herhangi bir ek veya noktalama işareti bulunmaksızın yan yana yazılır. Sayı grubunu oluşturan sayılar eksiz olarak birleşir ve vurgu her zaman küçük sayı ismi üzerinde yani sondadır. Sayı grupları çek, senet gibi değerli kağıtlar hariç her zaman ayrı yazılır. Karşıladıkları sayı, gruptaki ögelerin matematiksel toplamına eşittir. Sayı grupları söz diziminde isim ve sıfat görevinde kullanılabilir. Sıfat tamlamasında tamlayan olarak yer alabileceği gibi, belirtili veya belirtisiz isim tamlamalarında da tamlayan ya da tamlanan görevini üstlenebilir ve cümlede özne, nesne, yüklem gibi ögeler olabilir.