Ünite 3: Yapılarına Göre Cümleler-1 — Alıştırmalar

Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.

1. Sıra Sizde 1
   Aşağıdaki dizelerde geçen temel ve yan cümle yapıları ile kelime gruplarını inceleyiniz. Garb’ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar; Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. Yaşasan da iki üç yüz sene hatta bin yıl Bil ki virane saray bir gün elinden gidecek. Bir sokak saili ya padişah olsan gerdun Aynı narhı her iki surete takdir edecek. (Hüseyin Rifat)
   Kitabın yanıtı

   Birinci dize Garb’ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar yan cümle (şart cümlesi), Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var cümlesi ise temel cümle (sonuç cümlesi) dir. Yan ve temel cümlenin yapılarını inceleyelim: Garb’ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar sarmışsa : Yüklem çelik zırhlı duvar : Özne Garb’ın âfâkını : Belirtili nesne Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. var : Yüklem benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim : Özne Cümledeki kelime gruplarının yapılarını inceleyelim: Garb’ın afâkı : Belirtili isim tamlaması tamlayan tamlanan çelik zırhlı duvar : Sıfat tamlaması sıfat isim çelik zırhlı : Sıfat tamlaması sıfat isim Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim : İyelik grubu tamlayan tamlanan iman dolu göğsüm gibi serhat : Sıfat tamlaması sıfat isim iman dolu göğsüm gibi : Edat grubu isim edat iman dolu göğsüm : İyelik grubu tamlanan (tamlayanı: benim) iman dolu göğüs : Sıfat tamlaması sıfat isim iman dolu : Vasıta grubu (iman[la] dolu)
2. Sıra Sizde 2
   Aşağıdaki dizelerde geçen temel ve yan cümleleri görevlerine göre inceleyiniz. Dilerim Tanrı’dan ki, sana açık kucaklar Bir daha kapanmadan kara toprakla dolsun. (Faruk Nafiz Çamlıbel)
   Kitabın yanıtı

   Temel cümle: Tanrı’dan dilerim ki dilerim : Yüklem (ben) : Gizli özne Tanrı’dan : Yer tamlayıcısı ki : Cümle dışı öge (bağlaç) Yan cümle: Sana açık kucaklar bir daha kapanmadan kara toprakla dolsun. dolsun : Yüklem sana açık kucaklar : Özne bir daha kapanmadan : Zarf tümleci kara toprakla : Zarf tümleci Yan cümle temel cümleyi nesne işleviyle tamamlamaktadır: Tanrı’dan, sana açık kucakların bir daha kapanmadan kara toprakla dolmasını dilerim.
3. Sıra Sizde 3
   Aşağıda verilen örnek cümleleri yapılarına göre inceleyiniz. İçim, bol ışıklı bir oda gibi aydınlıktı. Dünyayı sel bassa, ördeğe vız gelir. Eşeğin boynuzu olsa, dünyada mahluk bırakmaz. Sırça köşkte oturan, komşusuna taş atmaz. Düşün ki haşrolan kan, kemik, etin Yaptığı bu tümsek; amansız çetin Bir harbin sonunda bütün milletin Hürriyet zevkini tattığı yerdir. (Necmettin Halil Onan) Sipahiler, “Hacı’nın yaşı yetmişi aşmış... Zaten daha na kadar yaşar ki... O ölünce gene sen hür kalır, bize kılıç yaparsın. Haydi düşünme usta, düşünme.” diyorlardı. (Ömer Seyfettin, Diyet) Bu meydanda aklın gücün aşk sır Ki çevgân elinde top olur esir (Hoca Mesud) Hasmın sitemin anlamamak hasma sitemdir.
   Kitabın yanıtı

   İçim, bol ışıklı bir oda gibi aydınlıktı. (Basit cümle) Dünyayı sel bassa, ördeğe vız gelir. (Şartlı birleşik cümle) Eşeğin boynuzu olsa, dünyada mahluk bırakmaz. (Şartlı birleşik cümle) Sırça köşkte oturan, komşusuna taş atmaz. (Basit cümle) Düşün ki haşrolan kan, kemik, etin (Ki’li birleşik cümle) Yaptığı bu tümsek; amansı