İnfografik
← Ünite 3
Türkçe Cümle Bilgisi 2

Ünite 3: Yapılarına Göre Cümleler-1

Aşık Veysel Şatıroğlu'nun Şiirindeki Şartlı Birleşik Cümleler
Ünitede Âşık Veysel Şatıroğlu'na ait 'Havaya bakarsam hava alırım / Toprağa bakarsam dua alırım' dizeleri incelenmiş, bu dizelerin ilk üç mısraının şartlı birleşik cümle örnekleri olduğu ve öznelerinin ortak olduğu vurgulanmıştır.
Yahya Kemal Beyatlı'nın Eserlerinde Yapı Analizleri
Yahya Kemal Beyatlı'nın şiirlerinden alınan 'Artık demir almak günü gelmişse zamandan, / Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan' dizeleri, şartlı birleşik cümle yapıları ve kelime gruplarının tespiti için örnek metin olarak kullanılmıştır.
Faruk Nafiz Çamlıbel'in 'Yağmur Duası' Şiiri
Faruk Nafiz Çamlıbel'in 'Yağmur Duası' adlı eserinde geçen 'Muradın mahvetmekse bizi bir zelzele ver' dizesi, şartlı birleşik cümle yapısının çözümlenmesinde temel cümle ve yan cümle ilişkisini göstermek için incelenmiştir.
Orhan Seyfi Orhon'un Şiirlerinde Yan Cümle Çözümlemeleri
Orhan Seyfi Orhon'un 'Kadir Mevlam, eğer senden uzakta / Bana takdir eylemişse ölümü' dizesi, şartlı birleşik cümlelerin ögelerine ayrılarak (özne, yer tamlayıcısı, zarf tümleci ve nesne) incelendiği detaylı bir mısra grubudur.

Anahtar Kavramlar

Basit CümleBünyesinde isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil grupları bulundursa dahi tek bir yükleme ve tek bir yargıya sahip olan cümle türüdür. Örnek: 'Aşure yemeye giden kaşığını yanında taşır.'
Birleşik Cümleİçinde esas yargının bulunduğu bir temel cümle ile onu anlam ve görev bakımından tamamlayan bir veya birden fazla yan cümleden oluşan, birden çok yargı barındıran cümle yapısıdır.
Temel CümleBirleşik yapılı bir cümlede esas yargının bildirildiği ve ana düşüncenin yer aldığı ana cümledir. Bu cümle yalnız başına da kullanılabilir, ana cümle olarak da adlandırılır.
Yan CümleTemel cümlenin dışında kalan; temel cümlenin belirttiği fikri bir sebebe, şarta veya dileğe bağlayan, genellikle çekimli bir fiille kurulan yardımcı cümle birimidir.
Şartlı Birleşik CümleOluş ve kılışın bir şarta (-sA ekiyle) bağlandığı, yan cümlesi şart bildiren ve temel cümleyi zaman, sebep, tahmin gibi yönlerden tamamlayan birleşik cümle türüdür. Örnek: 'Ağılda oğlak doğsa yazıda otu biter.'
İç İçe Birleşik CümleBir cümlenin, başka bir cümlenin içerisinde bir öge (genellikle nesne) olarak yer almasıyla oluşan, çoğunlukla alıntı ve aktarmalarda kullanılan cümle yapısıdır.
Ki'li Birleşik CümleFarsçadan gelen 'ki' bağlacıyla iki cümlenin birbirine bağlandığı, temel cümlenin yan cümleden önce gelmesi nedeniyle Türkçe söz dizimi kuralına aykırılık gösteren birleşik cümle türüdür.
Sıralı CümleArka arkaya sıralanmış birden fazla basit cümlenin virgül, noktalı virgül veya bağlaçlarla aralarında anlam bağı kurularak bir araya gelmesiyle oluşan cümle topluluğudur.
Bağımsız Sıralı CümleSıralanan cümleler arasında hiçbir öge ortaklığının bulunmadığı, sadece anlam yakınlığı nedeniyle bir arada bulunan sıralı cümle türüdür. Örnek: 'Gelen gider, konan göçer.'
İsim-Fiil GrubuFiillere getirilen eklerle oluşturulan ve cümle içinde isim görevinde kullanılan, tek başına tam bir yargı bildirmediği için cümleleri basit kılan söz dizimi unsurudur.
Sıfat-Fiil GrubuFiilimsi ekleriyle kurulan, yan cümle kurarak temel cümlenin bir unsurunu niteleyen veya belirten, tam bir yargı taşımayan kelime grubudur.
Zarf-Fiil GrubuFiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle yapılan, temel cümlenin yüklemini zaman, durum gibi yönlerden tamamlayan yan cümle ögesidir.
Edat Grubuİsim veya isim soylu kelimelerin edatlarla birleşerek oluşturduğu, cümle içinde farklı görevlerde (zarf, sıfat vb.) yer alan kelime grubudur.
İyelik GrubuBir ismin iyelik eki alarak başka bir isimle oluşturduğu tamlama veya öge yapısıdır. Örnek: '[benim] Kadir Mevlam'.
Sıfat Tamlaması GrubuSıfat ile ismin bir araya gelerek oluşturduğu, metin analizlerinde kelime grupları arasında sıkça incelenen yapı birimidir.
Birleşik Fiil Grubuİsim ile yardımcı fiilin (et-, eyle-, ol-, kıl-) veya anlamca kaynaşmış fiillerin oluşturduğu, tek bir yargı bildiren kelime grubudur.
Eksiltili CümleYüklemi söylenmeyen, anlamı okuyucunun veya dinleyicinin zihninde tamamlamasına bırakılan eksik cümle yapısıdır.
Ara Sözlü CümleCümle içinde herhangi bir ögenin açıklayıcısı olarak virgül veya kısa çizgiler arasında yer alan, kendi içinde yargı barındırabilen ara unsurlu cümle yapısıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Hüseyin Rıfat'ın Şiirlerindeki Çoklu Yapılar

Hüseyin Rıfat'ın 'Garb'ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar' dizeleri, yan cümlenin temel cümleyi zarf işleviyle tamamladığı ve temel cümlenin kendi içinde ki'li bir yapı barındırdığı karmaşık birleşik cümle örneğidir.

Necip Fazıl Kısakürek'in Şiirlerinde Şart Kipi ve İstek

Necip Fazıl'ın 'Uzanıverse gövdem, taşlara boydan boya' şiiri, şart kipinin istek ve temenni işlevleriyle temel cümleyi tamamlayan bir yan cümle oluşturduğunu kanıtlayan edebi bir metin olarak tahlil edilmiştir.

Mehmet Emin Yurdakul'un Şiirinde Ki'li Birleşik Cümle

Mehmet Emin Yurdakul'un 'Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet / Sevenler toprak olmuş öksüz çocuk gibidir' dizeleri, ki'li birleşik cümlelerin temel ve yan cümle ilişkisini örnekleyen temel edebi metinlerdendir.

Peygamber Efendimiz ve Atatürk'ten Alıntılarla İç İçe Cümleler

Ünitede Mustafa Kemal Atatürk'ün 'Hayatta en hakiki mürşit ilimdir' sözü ve benzer şekilde düşünürlerin sözleri, iç içe birleşik cümlelerin doğrudan aktarım ve alıntı işlevlerini somutlaştırmak için kullanılmıştır.

Peyami Safa'nın 'Fatih-Harbiye' Romanından Cümle Örneği

Peyami Safa'nın 'Fatih-Harbiye' romanından alınan 'En âdi eşyayı öyle biçime getiriyorlar ki mücevher gibi görünüyor' cümlesi, ki'li birleşik cümlelerde yan cümlenin yer tamlayıcısının sıfatı durumunda olmasını açıklar.

Mehmet Akif Ersoy'un İstiklal Marşı'ndan Ki'li Cümle Tahlili

Mehmet Akif Ersoy'un 'Bu ezanlar ki şehadetleri dinin temeli / Ebedi yurdumun üstünde benim inlemeli' dizesi, ki'li birleşik cümlenin yan cümlenin temel cümlenin öznesinin sıfatı olarak katıldığı önemli bir tahlil örneğidir.

Ömer Seyfettin'in 'Diyet' Adlı Eserinden Sıralı Cümle Örneği

Ömer Seyfettin'in 'Diyet' öyküsünden alınan 'Sipahiler, 'Hacı'nın yaşı yetmiş aşmış... Haydi düşünme usta' diyerek geçen diyaloglar, iç içe birleşik cümlelerin metin içindeki konumunu göstermektedir.

Sinan Paşa'nın Eserlerinden Ki'li Birleşik Cümle Örnekleri

Sinan Paşa'nın eserlerinde geçen 'Fikir bir kandile benzer ki gönül mihrabında asılır' cümlesi, eski Türk edebiyatında ki bağlacının cümleleri birbirine bağlama biçimini ve yan cümle işlevini kanıtlar.

Reşat Nuri Güntekin'in 'Çalıkuşu' Romanından Eksiltili Örnekler

Reşat Nuri Güntekin'in 'Çalıkuşu' romanında yer alan 'O kadar yorgunum ki...', 'Tanrısever öyle yükseldi ki...' gibi yüklemi düşmüş, anlamı okuyucuya bırakılmış eksiltili ki'li cümle örnekleridir.

Sınavda Dikkat Et

  • Basit cümlelerde kelime grubu sayısının fazla olması (isim-fiil, sıfat-fiil vb.) cümlenin yapısını birleşik yapmaz; tek yüklem varsa cümle basittir.
  • Şartlı birleşik cümlelerde '-sA' ekinin her zaman mutlak bir şart değil, zaman, sebep veya benzetme anlamı da katabileceğini unutmayın.
  • İç içe birleşik cümlelerde iç cümlenin temel cümlenin genellikle 'nesnesi' konumunda olduğunu soru çözerken göz önünde bulundurun.
  • Ki'li birleşik cümlelerde temel cümlenin önde yer almasının Türkçenin söz dizimi kuralına (yardımcı ögenin önde olması) aykırı olduğunu ve bu yüzden yabancı yapı sayıldığını unutmayın.
  • Sıralı cümleler ile birleşik cümleleri karıştırmayın; sıralı cümlelerde ana-yan cümle ilişkisi yoktur, bağımsız yargılar arka arkaya sıralanır.
  • Bağımsız sıralı cümlelerde öge ortaklığı bulunmaz; sadece anlam yakınlığına dayalı bir birliktelik söz konusudur.
  • Sınavda cümle tahlili yapılırken önce temel ve yan cümlelerin doğru tespit edilmesi, ardından her birinin ögelerinin ayrı ayrı aranması gereklidir.