Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.
Sıra Sizde 1
Aşağıdaki şiirde cümleleri belirleyin ve ögelerini bularak çözümleyin:
Kesmem ümidimi Rahmân u Rahîmden asla
Cürm ü isyan ü günahım ne kadar olsa azim
Mest-i lâ-ya’kıl olup terk-i hayat etsem eğer
Çürümüş cismime rahmet eder elbette Rahîm
(Hüseyin Rif ’at)
Kitabın yanıtı
/Kesmem ümidimi Rahmân u Rahîmden asla
Cürm ü isyan ü günahım ne kadar olsa azim/
/Mest-i lâ-ya’kıl olup terk-i hayat etsem eğer
Çürümüş cismime rahmet eder elbette Rahîm/
Bu şiirde iki şartlı birleşik cümle bulunmaktadır. Birinci cümlenin yüklemi kesmem fiili; ikinci cümlenin yüklemi ise rahmet eder birleşik fiilidir.
• Cürm ü isyan ü günahım ne kadar olsa azim cümlesi birinci cümlenin yan cümlesidir. Azim olsa cümlenin yüklemidir. Cürm ü isyan ü günahım yan cümlenin öznesi, ne kadar grubu da zarf tümlecidir. Yan cümle temel cümleye zarf tümleci ilgisiyle bağlıdır. Kesmem ümidimi Rahmân u Rahîmden asla cümlesi şartlı birleşik cümlenin temel cümlesidir. Kesmem yüklem, ben gizli özne, ümidimi belirtili nesne, Rahmân u Rahîmden yer tamlayıcısı, asla zarf tümlecidir.
• İkinci cümle de bir şartlı birleşik cümledir: Mest-i lâ-ya’kıl olup terk-i hayat etsem eğer yan cümle; Çürümüş cismime rahmet eder elbette Rahîm ise temel cümledir.
Terk-i hayat etsem yan cümlenin yüklemi, ben gizli öznesi, mest-i lâ-ya’kıl olup zarf tümlecidir; eğer şart edatı olup cümle dışı ögedir. Yan cümle temel cümleye zarf tümleci ilgisiyle katılmaktadır.
Rahmet eder temel cümlenin yüklemi, Rahîm öznesi, çürümüş cismime yer tamlayıcısı, elbette zarf tümlecidir.
Sıra Sizde 2
Daha önce ögelerini bulduğunuz aşağıdaki şiirin kelime gruplarını inceleyin.
/Kesmem ümidimi Rahmân u Rahîmden asla
Cürm ü isyan ü günahım ne kadar olsa azim/
/Mest-i lâ-ya’kıl olup terk-i hayat etsem eğer
Çürümüş cismime rahmet eder elbette Rahîm/
(Hüseyin Rif ’at)
Kitabın yanıtı
• Cürm ü isyan ü günahım tamlayanı gizli iyelik grubudur; [benim] tamlayan, Cürm ü isyan ü günahım ise tamlanan kısmıdır. Cürm ü isyan ü günahım’daki -ı-m iyelik ekini çıkarttığımız zaman geriye kalan cürm ü isyan ü günah kısmı bağlama grubudur. Cürm, isyan, ve günah isimleri ü bağlacıyla birbirine bağlanmıştır. Ne kadar edat grubudur, kadar edat, ne isim kısmıdır. Azim olsa’daki -sa şart ekini çıkardığımız zaman, geriye kalan azim ol- birleşik fiildir; azim birleşik fiilin isim kısmı, ol- da yardımcı fiil kısmıdır.
Ümidimi tamlayanı gizli iyelik grubudur; [benim] tamlayan, ümidim tamlanandır. Rahmân u Rahîmden grubundaki -den uzaklaşma hâli ekini çıkarırsak, geriye kalan Rahmân u Rahîmden kısmı bağlama grubu olur. Rahmân ve Rahîm isimleri u bağlacıyla birbirirne bağlanmıştır.
• Terk-i hayat
Alıştırma 1myders hazırladı
Verilen cümle çözümlemesi ilkelerine göre, bir metindeki cümle sayısının neye eşit olduğunu açıklayınız ve yüklemin yapısına dair örnekler veriniz.
Yanıt / ipucu
Cümle sayısı yüklem sayısına eşittir; yüklem çekimli fiil veya ek eylem almış isim olabilir.
Alıştırma 2myders hazırladı
Cümlede özne ve nesne ögelerini birbirine karıştırmamak için hangi soruların sorulması gerektiğini belirtiniz ve belirtili ile belirtisiz nesne arasındaki temel farkları yazınız.
Yanıt / ipucu
Özne için kim/ne, nesne için ne/neyi soruları sorulur; belirtili nesne -i hâl eki alır.
Alıştırma 3myders hazırladı
Yer tamlayıcısı ve zarf tümlecinin yükleme sorulan sorularla nasıl ayırt edileceğini inceleyiniz; yer tamlayıcısının aldığı hâl eklerini örneklerle açıklayınız.
Yanıt / ipucu
Yer tamlayıcısı -a, -da, -dan eklerini alır ve nerede, nereye gibi sorulara yanıt verir.
