Ünite 7: Cümle Çözümlemesi Örnekleri

Ahmet Hikmet Müftüoğlu'nun 'Çağlayanlar' Eseri

Metinde geçen 'Bir ulu çınarsın ki kırılır, eğilmezsin' cümlesi Ahmet Hikmet Müftüoğlu'nun 'Çağlayanlar' adlı eserinden alınmıştır. Bu cümle bir bağlı-birleşik yapı sergiler ve yan cümlesi dört yüklemli sıralı bir cümle yapısı barındırır.

Mehmed Rauf'un 'Eylül' Romanı

Ünitede yer alan 'Henüz renk ve güzel kokular bitmemiş, fakat baharın bol renkleri hissedilmez şekilde kaybolmuştu' cümlesi Mehmed Rauf'un Türk edebiyatındaki ilk psikolojik roman denemesi olan 'Eylül' eserinden seçilmiştir.

Atatürk'ün Gençliğe Hitabesi Örneği

Mustafa Kemal Atatürk'ün sözlerinden alınan 'Dünyanın bize hürmet göstermesini istiyorsak...' cümlesi, şartlı birleşik cümle yapısına örnek olarak verilmiştir. Metin içerisinde milli benlik vurgusu ve şıkâr (av) gibi tarihi/edebi kelimeler incelenmiştir.

Faruk Nafiz Çamlıbel'in Şiirleri

Faruk Nafiz Çamlıbel'in 'Karlı dağdan yolum ayrıldı bahar ülkesine' ve 'Seyre çık sevdiğim akşamları kurbanlarını' dizeleri, ünite içerisinde basit, türemiş ve birleşik cümlelerin ögelerine ayrılması için tahlil edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Cümle SayısıBir metindeki toplam yargı (yüklem) sayısını ifade eden kavramdır. Söz dizisinde ne kadar yüklem varsa o kadar cümle vardır; örneğin Ahmet Hikmet Müftüoğlu'nun metnindeki iki yüklemli yapı buna örnektir.

Eksiltmeli CümleYüklemi açıkça söylenmeyen, yargının okuyucu veya dinleyici tarafından tamamlandığı cümle türüdür. Özellikle şiirlerde ve deyimlerde estetik bir söyleyiş katmak için sıkça kullanılır.

Gerçek ÖzneEtken çatılı fiil cümlelerinde ve isim cümlelerinde eylemi gerçekleştiren veya durumu üstlenen açık ya da gizli özgedir. Edilgen ve meçhul çatılı fiillerde gerçek özne bulunmaz.

Meçhul FiilGeçişsiz fiil kök ve gövdelerine -n- veya -l- edilgenlik ekleri getirilerek oluşturulan, işi yapanın belli olmadığı fiil türüdür. Bu fiillerin bulunduğu cümlelerde özne yer almaz.

Belirtili Nesne-i (-ı, -u, -ü) belirtme hâl ekini alan ve yüklemin bildirdiği hareketten doğrudan etkilenen nesnedir. Cümlenin farklı yerlerinde bulunabilir, vurgulanmak istediğinde yükleme yaklaştırılır.

Belirtisiz NesneHâl eki almayan, her zaman doğrudan yüklemin hemen önünde yer alan ve araya başka bir ögenin girmediği nesne türüdür. Yükleme sorulan 'ne?' sorusunun cevabıdır.

Yer Tamlayıcısı (Dolaylı Tümleç)Yüklemin bildirdiği hareketin yönünü, yerini veya çıkış noktasını ismin -e, -de, -den hâl ekleriyle bildiren ögedir. 'Nereye, nerede, nereden' gibi sorularla bulunur.

Zarf TümleciYüklemin anlamını zaman, durum, sebep, miktar ve benzeri yönlerden tamamlayan cümle ögesidir. 'Nasıl, ne zaman, niçin' gibi sorularla tespit edilir.

Kelime GrubuBirden fazla kelimenin yapı ve anlam bütünlüğü oluşturarak, cümlede tek bir öge gibi görev yaptığı ancak yargı bildirmediği dil birimidir. Sıfat tamlamaları, edat grupları buna örnektir.

Sıfat TamlamasıBir sıfat ile bir ismin bir araya gelerek oluşturduğu kelime grubudur. Metindeki 'dar kapısı', 'ulu çınar' gibi yapılar sıfat tamlaması örnekleridir.

Belirtili İsim TamlamasıTamlayanın ilgi (-ın/-in) ekini, tamlananın iyelik (-ı/-i) ekini aldığı isim tamlamasıdır. 'Baharın bol renkleri' ifadesi bu gruba örnektir.

Belirtisiz İsim TamlamasıTamlayanın ek almadığı, sadece tamlananın iyelik eki aldığı isim tamlamasıdır. 'Altın şafak gülleri' veya 'can evi' kelime grupları bu yapıdadır.

Zincirleme İsim TamlamasıEn az iki isim tamlamasının birbirine bağlandığı, tamlayanı veya tamlananı başka bir isim tamlamasından oluşan gruptur.

Edat GrubuBir isim veya isim unsurunun çekim ekiyle birlikte bir edat (gibi, kadar, ile vb.) arkasından gelmesiyle oluşan kelime grubudur. 'Beyaz şamdanlar gibi' ifadesi buna örnektir.

Bağlama GrubuAynı görevdeki kelimelerin bağlaçlar (ve, veya, u vb.) veya noktalama işaretleriyle birbirine bağlanmasıyla oluşan gruptur. 'Renk ve güzel kokular' bağlama grubudur.

Sıfat-Fiil GrubuFiilimsi (sıfat-fiil) ekleriyle kurulan ve cümlede sıfat veya adlaşmış sıfat görevi üstlenen kelime grubudur. 'Aydınlık görecek yer' yapısındaki 'aydınlık görecek' kısmı sıfat-fiil grubudur.

Birleşik FiilBirden fazla kelimenin yeni bir anlam veya eylem karşılamak üzere kalıplaşmasıyla oluşan fiildir. 'Kaybolmak', 'hissetmek' veya 'sevk etmek' isim ve yardımcı fiil kalıbındaki birleşik fiillerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yavuz Bülent Bakiler'in İstanbul Şiiri

Yavuz Bülent Bakiler'in 'Can evimden baktım sana İstanbul!' dizesiyle başlayan şiiri, ünitede seslenme (hitap) ögelerinin ve isim cümlelerinin incelenmesinde somut bir edebi metin olarak kullanılmıştır.

Cahit Sıtkı Tarancı'nın Şiir Tahlilleri

Cahit Sıtkı Tarancı'nın 'Dilsiz karanlıklarda beliren uykusuzluk / İçimden dışarıya akseden bir yangındır' dörtlükleri, isim cümleleri ve sıfat-fiil gruplarının tahlil edildiği önemli örnekler arasında yer alır.

Hüseyin Rıfat'ın Şiiri ve Şartlı Birleşik Cümleler

Hüseyin Rıfat'ın 'Kesmem ümidimi Rahmân u Rahîmden asla' beyti, şartlı birleşik cümle yapıları ve Farsça tamlamaların (mest-i lâ-ya'kıl gibi) incelendiği detaylı bir şiir çözümlemesi sunmaktadır.

Yahya Kemal Beyatli'nin 'Itrî' Şiiri

Yahya Kemal Beyatlı'nın Türk müzik tarihinin büyük ismi Itrî'yi konu alan 'Büyük Itrî'ye eskiler derler: Bizim öz musıkîmizin pîri' dizeleri iç içe birleşik cümle ve musiki terminolojisi açısından incelenmiştir.

Gençliğe Hitabe'nin Cümle Tahlili

Atatürk'ün Gençliğe Hitabe metninden alınan 'Ey Türk gençliği! Birinci vazifen Türk istiklalini, Türk Cumhuriyetini ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir' cümlesi isim cümlelerine örnek olarak tahlil edilmiştir.

Alî Mümtaz Arolat'ın Şiir Çözümlemesi

Alî Mümtaz Arolat'ın 'Ufuklarda solarken altın şafak gülleri' dizeleriyle başlayan şiiri, tek çekimli fiil içeren cümle yapısı ve zarf-fiil gruplarının belirlenmesi amacıyla detaylıca incelenmiştir.

Yahya Kemal Beyatlı'nın Ölüm Temalı Beyiti

Yahya Kemal'in 'Ölmek kaderde var, bize ürküntü vermiyor / Lâkin vatandan ayrılışın ıstırabı zor' beyti, ek fiili düşmüş isim cümleleri ve belirtili isim tamlaması yapılarına örnek olarak gösterilmiştir.

Türkçe Cümle Bilgisi Kaynakçası

Ünitenin sonunda yararlanılan kaynaklar arasında Tahsin Banguoğlu'nun 'Türkçenin Grameri', Muharrem Ergin'in 'Türk Dil Bilgisi' ve Haydar Ediskun'un 'Türk Dilbilgisi' eserleri yer almaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda cümle sayısını sorulduklarında kelime sayısına değil, kesinlikle yüklem (yargı) sayısına odaklanın; her yüklem bir cümledir.
Belirtisiz nesne ile belirtili nesneyi karıştırmayın; belirtisiz nesne her zaman yüklemin hemen önünde yer alır ve hâl eki almaz.
Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) sorularında ismin -e, -de, -den eklerinden birini aldığını unutmayın; ek almayan kelimeler yer tamlayıcısı olamaz.
İsim cümlelerinde nesne aranmaz, çünkü isim cümleleri nesneyi doğrudan etkileyen bir kılış veya oluş eylemi barındırmaz.
Kelime gruplarının cümle içinde tek bir öge olarak değerlendirildiğini ve tahlil yapılırken parçalanamayacağını unutmayın.
Meçhul fiillerin geçişsiz fiillerin edilgen yapılmasıyla oluştuğunu ve bu fiillerin bulunduğu cümlelerde öznenin yer almadığını zihninizde tutun.
Şartlı birleşik cümlelerde yan cümlenin temel cümleye genellikle zarf tümleci işleviyle bağlandığını soru çözerken göz ardı etmeyin.