Ünite 4: Ses Dizimi

Tarihsel Süreçte 'Ana'dan 'Anne'ye Dönüşüm

Türkçe kökenli 'ana' sözcüğü tarihsel süreç içinde çocuk dilinin etkisiyle öndamakçıllaşarak 'anne' biçimine dönüşmüştür. Bu durum, önlük-artlık uyumunun bazı kelimelerde fonetik ve sosyal etkenlerle nasıl bozulabildiğinin en somut tarihsel kanıtlarından biridir.

Dudak Ünsüzlerinin Düzleştirme Engeli

Türkçede düzlük-yuvarlaklık uyumunun bazı sözcüklerde gerçekleşmemesinin temel sebebi /b/, /m/, /p/, /v/ gibi dudak ünsüzleridir. Bu ünsüzler, /u/ ve /ü/ ünlülerinin düzleşmesini engelleyerek 'kavun', 'kabuk', 'çamur' ve 'yavru' gibi kelimelerde uyumsuz gibi görünen kalıcı yapılar meydana getirir.

Trabzon Ağızlarında İleri Uyum Örnekleri

Standart Türkiye Türkçesinde uyum kuralları sınırlıyken, bazı bölge ağızlarında uyumun çok daha ileri düzeyde olduğu görülür. Örneğin Trabzon ağızlarında 'gelsen' yerine 'gelsan', '(onun) kolu' yerine 'koli' veya 'benum' gibi standart dışı ancak fonetik olarak uyumlu ileri biçimlere rastlanmaktadır.

Batı Kökenli Alıntılarda Çift Ünsüz Koruması

Türkçede söz başında çift ünsüz bulunmaz (tren, klima gibi alıntılar aykırıdır); ancak yazı dilinde batı kökenli kopyalarda söz başındaki ünsüz çifti arasında ünlü türetilmediği için 'grup', 'sfenks', 'star' kelimeleri 'gu-rup', 's-fenks' şeklinde hecelenerek yazım kuralları korunur.

Anahtar Kavramlar

Önlük-Artlık UyumuBir sözcükteki ünlülerin veya art-ön ikiliğine sahip ünsüzlerin tamamının ya art damak ya da ön damak seslerinden oluşması kuralıdır. Örneğin 'başlık' sözcüğünde tüm ünlüler art damak sesidir ve ek de buna uyarak art ünlülü gelmiştir.

Düzlük-Yuvarlaklık UyumuSözcüğün ilk hecesinde düz ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Örnek olarak 'gözümüzey' kelimesinde dudak uyumu kuralı açıkça takip edilebilir.

Ötümlülük-Ötümsüzlük UyumuÖtümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekteki ünsüzün, kendinden önceki sesin ötümlü veya ötümsüz oluşuna göre şekil değiştirmesidir. Örneğin ötümsüz 'ağaç' sözcüğünden sonra ek '-ta' olurken, ötümlü 'yol' sözcüğünden sonra '-da' olur.

Açık HeceÜnlü ile biten hecelere verilen isimdir. Türkçede köken olarak sadece ilk heceler veya birleşik kelimelerin iç kavşak noktaları ünlü ile başlayabilir, yani açık hece yapısı kurala bağlıdır.

Kapalı HeceÜnsüz ile biten hecelere denir. Türkçede en yaygın hece tipleri arasında ünsüz-ünlü-ünsüz gibi kapalı hece yapısına sahip kalıplar geniş yer tutar.

KavşakKonuşma sırasında sözcükler arasında bulunan kısa soluklanma aralığıdır. Kavşağın kaybolması bazen 'balkon açıkmış' ve 'balkona çıkmış' örneklerinde olduğu gibi anlam farklılıklarına yol açabilir.

İkiz Ünlülerden KaçınmaTürkçe için tipik olan ve bir hecede birden fazla ünlünün bulunmamasını veya iki ünlowenin yan yana gelmemesini öngören fonetik kuraldır. Ünlüyle biten kelime ünlü ek aldığında araya yardımcı ses girer.

Bağlama ÜnlüsüÜnsüzle biten bir sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçede hece sonunda olamayacak ünsüz çakışmalarını önlemek için araya giren dar ünlüdür. Örnek: 'el-i-m' kelimesindeki /i/ sesi.

Bağlama ÜnsüzüSözcüğün ünlüyle bitmesi ve ekin ünlüyle başlaması durumunda ikiz ünlü oluşumunu engellemek için araya giren ünsüzdür. Türkoloji çalışmalarında asli bağlama ünsüzü /-y-/ sesidir.

En Az Çaba YasasıDillerin sürekli değişim içinde olmasını sağlayan evrensel bir eğilimdir. Konuşma sırasında sesletimi kolaylaştırmak amacıyla ötümsüz ünsüzlerin ünlü komşuluğunda ötümlüleşmesi gibi durumlar bu yasayla açıklanır.

Zamir N'siYardımcı ses gibi görünen ancak köken olarak zamirlerin çekiminde kullanılan /n/ sesidir. Özellikle 3. kişi üyelik ekleri ile durum ekleri arasında ('ev-i-n-de') bağlayıcı bir rol üstlenir.

ArkaizmDilin güncel söyleyiş ve uyum süreçlerini göz ardı ederek, alıntı sözcükleri eski asıllarına veya köken dillerindeki telaffuzlarına göre söyleme çabasıdır. Örneğin 'zevk' kelimesindeki /k/ sesini art damak ünsüzü olarak okuma ısrarı.

Birincil Uzun ÜnlülerTürkçe için tipik olmayan ve köken olarak sözcüklerde yer alan uzun ünlülerdir. Türkçe kökenli sözcüklerde primer uzun ünlüler bulunmaz, uzunluklar genellikle /ğ/ düşmesi gibi ikincil yollarla oluşur.

Diğer Önemli Bilgiler

-(X)yor Ekip İstisnası ve Kökeni

Türkçe sözcüklerde geniş yuvarlak /o/ ve /ö/ ünlüleri yalnızca ilk hecede bulunabilir. Bu kuralın dışındaki tek istisna şimdiki zaman eki olan -(X)yor ekidir; çünkü bu ek bağımsız bir fiil olan 'yorı-' sözcüğünden evrilerek bugünkü ek statüsünü kazanmıştır.

Söz Sonunda Bulunabilen Belirli Ünsüz Çiftleri

Türkçe sözcüklerin sonunda her ünsüz yan yana gelemez. Kurala göre hece sonunda ancak ilki akıcı/sızıcı, ikincisi ise patlamalı olan (-lç, -lk, -lp, -lt, -nç, -nk, -nt, -rç, -rk, -rp, -rs, -rt, -st) belirli ünsüz çiftleri yer alabilir.

Yabancı Alıntılardaki Ünsüz Çifti Ayrışması

Türkçede bulunmayan ünsüz çiftleriyle biten Arapça ve Farsça kökenli tek heceli kelime alıntılarında ünsüz çiftinin arasına dar bir ünlünün girmesi zorunludur ('ilm' > 'ilim', 'fikr' > 'fikir'). Ancak bu kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde türeme ses düşer ('ilm-im').

Beşer Üleştirme Sayı Ekinde Yanlış Bölünme

Yardımcı ses gibi görünen /ş/ sesi aslında tarihsel bir yanılgı barındırır. 'Beş-er' biçiminin 'be-şer' olarak yanlış hecelenmesi ve çözümlenmesi sonucunda, bu yapı ünlüyle biten diğer sayı adlarının üleştirme sayı eki biçimlerine de yanlışlıkla eklenmeye başlanmıştır.

Altay Dillerinden Gelen -(s)i Ek Kalıntısı

Kelime içi bağlama ünsüzlerinden biri olarak kabul edilen /s/ sesinin, Altayca dönemine ait eski bir çoğul ekinden kaldığı düşünülmektedir. Bu ek, iyelik eklerinden önce bulunduğu durumlarda yanlış bölünme sonucu iyelik ekinin bünyesine dahil olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Önlük-artlık uyumunun sadece ünlüler arasında değil, /g, k, l/ ünsüzlerinin art/ön damak varyantları sayesinde ünsüzleri de kapsadığını (hece uyumu olduğunu) unutmayın.
-(X)yor şimdiki zaman ekinin, ilk hece dışında /o/ ve /ö/ bulunamayacağı kuralının tek istisnası olduğunu sınavda kafanızda bulundurun.
Türkçe sözcüklerin sonunda /b, c, d, g/ ötümlü patlamalı seslerinin kesinlikle bulunmadığı kuralı soru çözümlerinde sıkça karşınıza çıkacaktır.
Bağlama ünlüsü ile bağlama ünsüzünün (kaynaştırma) tanım ve görevlerini karıştırmayın; bağlama ünlüsü ünsüz yığılmasını, bağlama ünsüzü ise ikiz ünlüleri önler.
Batı kökenli alıntı sözcüklerde söz başındaki çift ünsüzlerin arasında ünlü türetilmediğini (grup, sfenks) ve yazı dilinde buna göre hecelendiğini unutmayın.
Türkçe kelimelerin başında akıcı ünsüzlerin bulunmadığını, /j/ sesinin ise her pozisyonda sadece yabancı sözcüklerde yer aldığını daima göz önünde bulundurun.