Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Ses Bilgisi

Ünite 4: Ses Dizimi — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 13 kelime var.

1 / 130 doğru

Sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Örnek olarak 'gözümüzey' kelimesinde dudak ••• kuralı açıkça takip edilebilir.

Önlük-Artlık Uyumu — Bir sözcükteki ünlülerin veya art-ön ikiliğine sahip ünsüzlerin tamamının ya art damak ya da ön damak seslerinden oluşması kuralıdır. Örneğin 'başlık' sözcüğünde tüm ünlüler art damak sesidir ve ek de buna uyarak art ünlülü gelmiştir.

Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu — Sözcüğün ilk hecesinde düz ünlü varsa sonraki hecelerde sadece düz; yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlülerin bulunması kuralıdır. Örnek olarak 'gözümüzey' kelimesinde dudak ••• kuralı açıkça takip edilebilir.

Ötümlülük-Ötümsüzlük Uyumu — Ötümlü ve ötümsüz varyantları olan bir ekteki ünsüzün, kendinden önceki sesin ötümlü veya ötümsüz oluşuna göre şekil değiştirmesidir. Örneğin ötümsüz 'ağaç' sözcüğünden sonra ek '-ta' olurken, ötümlü 'yol' sözcüğünden sonra '-da' olur.

Açık Hece — Ünlü ile biten ••• verilen isimdir. Türkçede köken olarak sadece ilk ••• veya birleşik kelimelerin iç kavşak noktaları ünlü ile başlayabilir, yani ••• yapısı kurala bağlıdır.

Kapalı Hece — Ünsüz ile biten ••• denir. Türkçede en yaygın ••• tipleri arasında ünsüz-ünlü-ünsüz gibi ••• yapısına sahip kalıplar geniş yer tutar.

Kavşak — Konuşma sırasında sözcükler arasında bulunan kısa soluklanma aralığıdır. Kavşağın kaybolması bazen 'balkon açıkmış' ve 'balkona çıkmış' örneklerinde olduğu gibi anlam farklılıklarına yol açabilir.

İkiz Ünlülerden Kaçınma — Türkçe için tipik olan ve bir hecede birden fazla ünlünün bulunmamasını veya iki ünlowenin yan yana gelmemesini öngören fonetik kuraldır. Ünlüyle biten kelime ünlü ek aldığında araya yardımcı ses girer.

Bağlama Ünlüsü — Ünsüzle biten bir sözcüğe ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçede hece sonunda olamayacak ünsüz çakışmalarını önlemek için araya giren dar ünlüdür. Örnek: 'el-i-m' kelimesindeki /i/ sesi.

Bağlama Ünsüzü — Sözcüğün ünlüyle bitmesi ve ekin ünlüyle başlaması durumunda ikiz ünlü oluşumunu engellemek için araya giren ünsüzdür. Türkoloji çalışmalarında asli ••• /-y-/ sesidir.

En Az Çaba Yasası — Dillerin sürekli değişim içinde olmasını sağlayan evrensel bir eğilimdir. Konuşma sırasında sesletimi kolaylaştırmak amacıyla ötümsüz ünsüzlerin ünlü komşuluğunda ötümlüleşmesi gibi durumlar bu yasayla açıklanır.

Zamir N'si — Yardımcı ses gibi görünen ancak köken olarak ••• çekiminde kullanılan /n/ sesidir. Özellikle 3. kişi üyelik ekleri ile durum ekleri arasında ('ev-i-n-de') bağlayıcı bir rol üstlenir.

Arkaizm — Dilin güncel söyleyiş ve uyum süreçlerini göz ardı ederek, alıntı sözcükleri eski asıllarına veya köken dillerindeki telaffuzlarına göre söyleme çabasıdır. Örneğin 'zevk' kelimesindeki /k/ sesini art damak ünsüzü olarak okuma ısrarı.

Birincil Uzun Ünlüler — Türkçe için tipik olmayan ve köken olarak sözcüklerde yer alan ••• •••. Türkçe kökenli sözcüklerde primer ••• ••• bulunmaz, ••• genellikle /ğ/ düşmesi gibi ikincil yollarla oluşur.