Ünite 3: Yenileşme Hareketleri (Kurumlar) — Önemli Kavramlar

Osmanlı devlet felsefesinin temelini oluşturan, devlet, ordu, servet, halk ve adalet kavramlarının birbirine sıkı sıkıya bağlı olduğunu savunan döngüsel sistemdir. Bu prensiplerden birinin yok olması durumunda devletin ve mülkün de yok olacağı kabul edilmiştir.

Eski Türk devlet anlayışına göre ülkenin hanedan ailesinin ortak malı kabul edilmesi ve yönetimin ailenin büyüğü (Uluğ Bey) tarafından üstlenilerek işlerin divanda istişare ile yürütülmesi kuralıdır.

Osmanlı merkez teşkilatında devlet yönetimiyle ilgili iç ve dış siyasetin, maliyenin görüşüldüğü ve aynı zamanda en yüksek yargı organı olan temel danışma ve karar meclisidir.

Divan-ı Hümayun'un asli üyelerinden olup şer'i davalara bakan, kadı, müderris ve din görevlilerinin atamalarını yapan ilmiye sınıfının en yüksek mertebelerinden biridir.

Osmanlı maliye teşkilatının başında yer alan, devletin gelir ve giderlerini denetleyen, bütçeyi hazırlayan ve padişahın malının vekili olan en yüksek maliye görevlisidir.

Padişah buyruklarına tuğra çeken, ferman ve beratları düzenleyen, dirliklerin (has, zeamet, tımar) dağıtımında görevli olan ve ilmiye sınıfından seçilen divan üyesidir.

Divan kâtiplerinin başı olan, 17. yüzyıldan sonra dış ilişkilerdeki önemi artarak Hariciye Nezareti'ne dönüştürülen divanın önemli kalem amiridir.

Osmanlı'da olağanüstü durumlarda, özellikle savaş kararı alma veya reform yapma aşamalarında padişah tarafından toplantıya çağrılan özel ve gayriresmî danışma meclisidir.

Topkapı Sarayı'nın merkezî ve iç bölümü olup, devşirme gençlerin devlet ve yönetim hizmetleri için eğitildiği, aynı zamanda mukaddes emanetlerin korunduğu okuldur.

Topkapı Sarayı'nın dış bölümü olup, devlet işlerinin görüldüğü Kubbealtı divanı, dış hazine ve saray hizmetlilerinin mekânlarını barındıran alandır.

Topkapı Sarayı'nda padişahın ailesiyle birlikte yaşadığı, dışa tamamen kapalı olan ve aynı zamanda saray kadınlarının eğitildiği bölümdür.

Bağdat, Yemen ve Mısır gibi merkeze daha uzak olan, yıllık belli bir vergisi merkeze gönderilip kalan kısmının eyalet masraflarında kullanıldığı idari bölgelerdir.

Devlete ait toprakların gelirlerinin asker ve memurlara hizmetleri karşılığında tahsis edilmesi sistemi olup, hem tarımsal üretimi hem de eyalet ordusunun asker ihtiyacını karşılamıştır.

Devşirme sistemine dayanarak doğrudan padişaha bağlı olan, İstanbul merkezli ve ulufe adı verilen üç aylık maaş alan daimi askerî birliklerdir.

Tımarlı sipahilerin tımar gelirleri karşılığında yanlarında sefer götürmek zorunda oldukları tam teçhizatlı atlı askerlerdir.

Sıbyan mektebinden sonra orta ve yüksek öğrenim veren, dinî ilimlerin yanı sıra aklî ve pozitif ilimlerin de okutulduğu Osmanlı eğitim kurumudur.

Müslüman tebaadan tarım ürünleri üzerinden alınan, toprakların mirî malı sayılması nedeniyle bölgelere göre 1/10 ile 5/10 oranlarında tahsil edilen şer'î vergidir.

Gayrimüslim erkeklerden devlet tarafından korunmaları ve askerlik yapmamaları karşılığında alınan kelle vergisidir.

Maden ocağı, gümrük ve tuzla gibi devlet gelirlerinin toplanma hakkının açık artırmayla peşin olarak bir kişiye (mültezim) kiralanması sistemidir.

Osmanlı'da yeni fethedilen yerlerin arazi durumunu, ekonomik kaynaklarını ve vergiye esas nüfusunu belirlemek amacıyla yapılan yazım ve kayda geçirme işlemidir.

Şer'i hukuka aykırı olmamak koşuluyla padişahların ferman ve kanunnameleriyle oluşturdukları, özellikle devlet yönetimi ve kamu hukukunu düzenleyen kurallar bütünüdür.

III. Selim döneminde Avrupa orduları standartlarına uygun olarak kurulan modern orduyu ve genel anlamda idari, siyasi ve ekonomik alanlarda yapılan yeniliklerin bütününü ifade eder.

II. Mahmut döneminde, disiplini bozulan ve yeniliklere karşı çıkan Yeniçeri Ocağı'nın 1826 yılında topçu birlikleri ve halkın desteğiyle ortadan kaldırılması olaydır.

Tanzimat döneminde Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki cemiyet tarafından İslam fıkhı esas alınarak hazırlanan, borçlar, eşya ve usul hukukunu kapsayan ilk medeni kanundur.