← Ünite 5
Etkili İletişim Teknikleri

Ünite 5: İletişimde Kalite

Jean Piaget ve Benmerkezcilik
Benmerkezcilik (egosantrizm) kavramı gelişim psikolojisinin öncülerinden Jean Piaget tarafından ortaya atılmıştır. Piaget, çocukların gelişim evrelerinde özellikle erken yaşlarda benmerkezci davrandıklarını ve dünyayı sadece kendi konumlarından algıladıklarını savunmuştur.
Carl Rogers ve Empati
Günümüzde empati denildiğinde akla gelen ilk isim Carl Rogers'tır. Rogers, psikoterapi alanında geliştirdiği danışan merkezli terapi ve empatik iletişim becerileriyle bu kavramı literatürde kendisiyle özdeş hale getirmiştir.
Ford'un Üçlü Benmerkezcilik Sınıflandırması
Araştırmacı Ford, empatiyi benmerkezcilikten uzaklaşma olarak tanımlamış ve insanlarda görsel, bilişsel ve duygusal olmak üzere üç farklı benmerkezcilik türü bulunduğunu deneysel gözlemlerle ortaya koymuştur.
Eric Berne ve Transaksiyonel Analiz
Transaksiyonel Analiz (TA) kuramı Eric Berne tarafından geliştirilmiştir. Berne, insan kişiliğini Ebeveyn, Çocuk ve Yetişkin olmak üzere üç ego-durumuna ayırarak iletişim çatışmalarını bu roller üzerinden analiz etmiştir.

Anahtar Kavramlar

Bilişsel Rol AlmaEmpati kurarken karşımızdaki kişinin rolüne girerek onun zihinsel olarak ne düşündüğünü anlama etkinliğidir; duygusal rol almanın ön şartı kabul edilir.
Duygusal Rol AlmaKarşımızdaki insanın hissettiği duyguların aynısını hissetme, onun yaşadığı duygusal perspektifi kendi içinde deneyimleme sürecidir.
Görsel BenmerkezcilikFord'un sınıflamasına göre, nesnelerin ve çevrenin diğer insanların bulunduğu konumdan nasıl göründüğünü fark edememe ve dünyayı sadece kendi gördüğü açıyla sınırlı saptama durumudur.
Duygusal BenmerkezcilikBaşkalarının hissettiği duyguları anlayamama, kendi önemsemediği bir olaya aşırı üzülen birinin bu hissini yadırgama ve kendi duygularını tek ölçüt alma hatasıdır.
Transaksiyonel Analiz (TA)Eric Berne tarafından geliştirilen; insan davranışlarını, kişiliği ve kişilerarası ilişkileri 'Ebeveyn', 'Çocuk' ve 'Yetişkin' ego-durumları üzerinden açıklayan psikolojik yaklaşımdır.
Çekingen Davranış BiçimiKendi duygu ve düşüncelerini ifade edemeyen, benlik saygısı düşük, sürekli kaygılı olan ve karşı tarafa 'ben önemli değilim' mesajı veren pasif iletişim tarzıdır.
Egosentrizm (Benmerkezcilik)Bireyin dünyayı sadece kendi bakış açısından algılaması, her olayı kendi düşünce ve duygularını merkez alarak yorumlamasıdır. Örneğin, yolda adres tarif ederken karşısındakinin konumunu hesaba katmadan sadece kendi yönüne göre tarif yapan kişi egosentrik davranmaktadır.
BencillikHer olayda ve eylemde sadece kendi kişisel menfaatini düşünme, her işten kendine bir çıkar sağlama düşüncesi ve gayretidir. Benmerkezcilikten farklı olarak bilişsel bir algı sınırını değil, doğrudan ahlaki ve çıkarcı bir tutumu ifade eder.
EmpatiBir kişinin kendisini karşısındakinin yerine koyarak olaylara onun bakış açısıyla bakması, duygularını ve düşüncelerini doğru anlayıp hissetmesi ve bu durumu ona iletmesi sürecidir. Carl Rogers bu kavramın öncüsü kabul edilir.
Fenomenolojik AlanHer insanın kendisini ve çevresini kendine özgü, öznel (subjektif) bir biçimde algıladığı kişisel yaşantı alanıdır. Bir insanı gerçekten anlamak için onun bu özel fenomenolojik alanına girmek gerekir.
Bilişsel Perspektif AlmaKarşımızdaki kişinin rolüne girerek onun olaylar hakkında ne düşündüğünü, zihinsel olarak konuyu nasıl değerlendirdiğini fark etme becerisidir. Empatinin bilişsel bileşenini oluşturur.
Duygusal Perspektif AlmaKarşımızdaki insanın yaşamakta olduğu duyguların neler olduğunu fark etme ve onun hissettiklerinin aynısını hissedebilme becerisidir. Empatinin duygusal bileşenini oluşturur.
Bilişsel BenmerkezcilikDiğer insanların düşüncelerini, inançlarını ve bilgi düzeylerini hesaba katamama, herkesin kendisiyle aynı bilgilere sahip olduğunu veya aynı şekilde düşünmesi gerektiğini varsayma hatasıdır.
Birlikte Yaşama Kültürüİnsanların kendilerinden farklı inanç, etnik köken, dil veya düşünceye sahip bireylerle huzur içinde yaşayabilmesi, farklılıkları zenginlik olarak kabul edip eleştirilere açık olmasıdır.
Ana Baba (Ebeveyn) BenliğiKişiliğin, çocukluk dönemindeki otorite figürlerinin (anne, baba vb.) davranış, kural ve tutum kayıtlarından oluşan, insanlara öğütler veren, yargılayan veya koruyan kısmıdır.
Çocuk BenliğiKişinin 0-7 yaş dönemindeki yaşantı, duygu ve davranış kayıtlarından oluşan; yaratıcı, meraklı, sabırsız, fevri veya uyum sağlanmış tepkiler veren benlik durumudur.
Yetişkin BenliğiKişiliğin akılcı, mantıklı, objektif veri toplayan ve 'şimdi ve burada' ilkesine göre sorun çözmeye odaklanan, önyargısız ve sorgulayıcı bölümüdür.
Saldırgan Davranış Biçimiİletişimde sadece kendi haklarını ve isteklerini önemseyen, başkalarını aşağılayan, kaba dil kullanan ve 'sen önemli değilsin, ben önemliyim' mesajı veren yaklaşımdır.
Güvenli (Atılgan) Davranış BiçimiHem kendi haklarını hem de başkalarının haklarını gözeten, yüksek benlik saygısıyla dürüst, açık ve saygılı iletişim kuran dengeli davranış biçimidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Claude Lévi-Strauss ve Çeşitlilik

Ünlü düşünür Claude Lévi-Strauss, kültür ve çeşitlilik üzerine yaptığı antropolojik çalışmalarda, insanlığın ortak geleceği için farklılıkların şaşırmaksızın ve tiksinmeksizin hoşgörüyle karşılanması gerektiğini savunmuştur.

0-6 Yaş Arası Farklılık Algısı

Çocuklar 3-4 aylıkken kendilerini başkalarından ayırmaya başlar, 1 yaşında cinsiyet ve fiziksel özellikleri fark eder, 3-5 yaş arasında ise çevreden gelen önyargılı fikirlere maruz kalarak ayrımcı tutumlar geliştirebilirler.

Mevlana'nın Kar Taneleri Eğretilemesi

Mevlana Celaleddin-i Rumi, 'Kar taneleri ne güzel anlatıyor, birbirine zarar vermeden de birlikte yol almanın mümkün olduğunu!' sözüyle toplumsal uyum ve farklılıklara saygının önemini vurgulamıştır.

Uyanık Zamanın İletişim Oranları

Yapılan araştırmalara göre, modern dünyada bir insanın uyanık olduğu zamanın ortalama %75'ini iletişim kurarak, bu iletişim süresinin ise %75'ini sadece konuşarak geçirdiği saptanmıştır.

Hoffman'ın Üçlü Empati Bileşeni

Araştırmacı Hoffman (1978), empatinin sadece bilişsel ve duygusal yönlerden oluşmadığını, bunlara ek olarak üçüncü bir boyut olan 'güdüsel (motivasyonel)' bileşenin de bulunduğunu savunmuştur.

Yaşam Pozisyonları Modeli

Transaksiyonel Analiz kuramında insanların kendilerini ve başkalarını konumlandırdığı dört yaşam pozisyonu vardır: 'Ben iyiyim, sen iyisin' (+,+), 'Ben iyiyim, sen iyi değilsin' (+,-), 'Ben iyi değilim, sen iyisin' (-,+) ve 'Ben iyi değilim, sen iyi değilsin' (-,-).

İletişimde Davranışsal Üçlü Yaklaşım

İletişim uzmanları, insanların ilişkilerinde sergiledikleri temel davranış biçimlerini bilimsel olarak saldırgan, çekingen ve güvenli (atılgan) olmak üzere üç ana kategori altında incelemektedirler.

Jean Piaget ve Benmerkezcilik

Benmerkezcilik (egosantrizm) kavramı ilk kez ünlü İsviçreli psikolog Jean Piaget tarafından ortaya atılmıştır. Piaget, çocukların gelişim evrelerinde dünyayı sadece kendi merkezlerinden algıladıklarını ve çocuksu düşüncenin temelinde bu durumun yattığını savunmuştur.

Carl Rogers ve Empati İlişkisi

Modern psikolojide empati denildiğinde akla ilk gelen isim Carl Rogers'tır. Rogers, psikoterapi çalışmalarında empatik iletişim kurma becerisiyle ünlenmiş ve empati kavramının bilimsel olarak tanımlanıp yaygınlaşmasını sağlamıştır.

Hoffman'ın Üçlü Empati Modeli (1978)

Araştırmacı Hoffman'a (1978) göre empatinin bilinen bilişsel ve duygusal yönlerinin yanı sıra bir de 'güdüsel (motivasyonel)' bileşeni bulunmaktadır. Bu model, empatinin sadece anlamaktan ibaret olmadığını, yardım etme motivasyonunu da içerdiğini savunur.

Ford'un Benmerkezcilik Sınıflandırması

Araştırmacı Ford, empatiyi doğrudan 'benmerkezcilikten uzak davranış' olarak tanımlamış ve insanlarda görsel, bilişsel ve duygusal olmak üzere 3 farklı benmerkezcilik türü olduğunu saptamıştır.

Kurdek ve Rodgon'un Perspektif Modeli

Kurdek ve Rodgon, iletişimde empati kurabilmek için bireylerin algısal, bilişsel ve duygusal olmak üzere 3 farklı perspektif alma şeklini başarıyla gerçekleştirmesi gerektiğini ortaya koymuşlardır.

Claude Levi-Strauss ve Kültür Çeşitliliği

Felsefi ve antropolojik çalışmalarıyla tanınan Claude Levi-Strauss, kültür ve çeşitlilik üzerine yaptığı incelemelerde, farklı toplumsal ifade biçimlerinin şaşırmaksızın ve tiksinmeksizin hoşgörüyle karşılanması gerektiğini savunmuştur.

Mevlana'nın Kar Taneleri Eğretilemesi

Mevlana'nın 'Kar taneleri ne güzel anlatıyor, birbirine zarar vermeden de birlikte yol almanın mümkün olduğunu!' sözü, iletişimde farklılıklara saygı göstererek bir arada yaşama kültürünün önemini vurgulamaktadır.

Eric Berne ve Transaksiyonel Analiz

Transaksiyonel Analiz (TA) yaklaşımı Eric Berne tarafından ortaya atılmıştır. Berne, insan kişiliğini ebeveyn, çocuk ve yetişkin olmak üzere üç ego-durumuna ayırarak iletişim çatışmalarını bu modelle açıklamıştır.

Uyanık Zamanın İletişim İstatistiği

Günümüz dünyasında yapılan araştırmalara göre bir insanın uyanık olduğu zamanın ortalama %75'ini iletişim kurarak, iletişim kurduğu sürenin ise %75'ini sadece konuşarak geçirdiği düşünülmektedir.

Çocuklarda Farklılık Algısı Yaş Evreleri

Çocuklar 3-4 aylıkken kendilerini başkalarından ayırır, 1 yaşında fiziksel farklılıkları görür, 18 aylıkken konuşarak başkalarına bağlanır, 3-5 yaş arasında ise çevreden etkilenerek önyargılar edinmeye başlar.

Yaşam Pozisyonları Modeli

Transaksiyonel Analizde bireylerin kendilerini ve başkalarını konumlandırdığı 4 yaşam pozisyonu vardır: 'Ben iyiyim, sen iyisin' (Ben+ Sen+), 'Ben iyiyim, sen iyi değilsin' (Ben+ Sen-), 'Ben iyi değilim, sen iyisin' (Ben- Sen+) ve 'Ben iyi değilim, sen iyi değilsin' (Ben- Sen-).

Semiotik (Simgeler Bilimi) Yaklaşımı

İletişimi anlamların oluşturulması ve değişimi olarak gören kültürel yaklaşım, ana metot olarak semiotik (simgeler ve anlamlar bilimi) yöntemini kullanır ve iletişim hatalarını kültürel farklılıklara bağlar.

Sınavda Dikkat Et

  • Bencillik ve Benmerkezcilik (Egosantrizm) farkına dikkat edin; bencillik maddi/manevi çıkar ilişkisiyken, benmerkezcilik bilişsel olarak başkasının bakış açısını kavrayamama durumudur.
  • Carl Rogers'ın empati tanımındaki üç temel ögeyi (kendini yerine koyma, doğru anlama, bunu karşı tarafa iletme) sırasıyla ezberleyin; sınavlarda aşama sorusu olarak gelebilir.
  • Ford'un benmerkezcilik türleri (görsel, bilişsel, duygusal) ile Kurdek-Rodgon'un perspektif alma şekillerini (algısal, bilişsel, duygusal) birbirine karıştırmayın.
  • Transaksiyonel Analiz (TA) ego durumlarının (Ebeveyn, Çocuk, Yetişkin) iletişimdeki anahtar kelimelerine ve ses tonu özelliklerine tabloda verilen detaylara göre çalışın.
  • İletişimdeki üç temel davranış biçiminin (saldırgan, çekingen, güvenli) karşı tarafa verdiği temel mesajları ('ben/sen önemliyim/değilim') eşleştirerek aklınızda tutun.
  • Farklılıklara saygı eğitiminin çocuk gelişiminde en kritik olduğu dönemin 0-6 yaş arası olduğunu ve zihinsel filtre eksikliğinden kaynaklandığını unutmayın.
  • Egosentrizm (benmerkezcilik) ve bencillik farkına dikkat edin; egosentrizm bilişsel bir algı sınırıyken, bencillik doğrudan çıkar gözetme davranışıdır.
  • Empatinin üç ögesini sırasıyla ezberleyin; fenomenolojik alana girmek (rol alma), duygu ve düşünceyi doğru anlamak ve bunu karşı tarafa iletmek şarttır.
  • Ford'un 3 benmerkezcilik türü (görsel, bilişsel, duygusal) ile Kurdek-Rodgon'un 3 perspektif alma şeklini (algısal, bilişsel, duygusal) birbiriyle karıştırmayın.
  • Transaksiyonel Analizdeki ego durumlarının (ebeveyn, yetişkin, çocuk) tipik konuşma kalıplarına ve beden dillerine çalışın; sınavda eşleştirme sorulabilir.
  • Saldırgan, çekingen ve güvenli davranış biçimlerinin karşı tarafa verdiği temel mesajları ('ben/sen önemliyim/değilim') mutlaka aklınızda tutun.