Ünite 8: Filo Rotalama ve Yükleme Modelleri

C2 Yetki Belgesi Şartları

Karayolu Taşıma Yönetmeliği (2018) uyarınca, ticari amaçla yurtiçi ve/veya uluslararası eşya taşımacılığı yapacak firmaların C2 yetki belgesi alabilmesi için en az 8 adet özmal birim araca ve toplamda en az 320 ton taşıma kapasitesine sahip bir filo kurmaları yasal bir zorunluluktur.

L2 Yetki Belgesi Şartları

Yönetmeliğe göre ticari amaçla yurtiçi ve/veya uluslararası lojistik işletmeciliği yapacak gerçek ve tüzel kişilerin L2 belgesi alabilmesi için en az 5 birim özmal taşıta ve toplamda en az 200 ton asgari kapasiteli araç filosuna sahip olması gerekmektedir.

AETR Anlaşması Sürüş Sınırları

Uluslararası düzeyde şoförlerin çalışma koşullarını belirleyen AETR anlaşmasına göre, bir şoförün günlük sürüş süresi 9 saati geçemez. Her 4,5 saatlik kesintisiz sürüşün ardından en az 45 dakika mola verilmesi ve günlük 11 saatlik kesintisiz dinlenme süresinin sağlanması zorunludur.

Türkiye Karayolu Toplam Ağırlık Sınırı

Türkiye'deki yasal düzenlemelere göre, karayolunda hareket eden bir tırın yüklü toplam ağırlığı en fazla 40 ton (yasal tolerans sınırıyla birlikte maksimum 42 ton) olmalıdır. Bu sınırın aşılması durumunda ağır para cezaları uygulanmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Araç FilosuTüm taşıma modlarında birden fazla aracı bünyesinde bulundurarak taşımacılık hizmeti veren işletmelerin sahip olduğu araç topluluğudur. Örneğin, bir lojistik firmasının dağıtımda kullandığı 50 adet tırdan oluşan araç grubu bu kapsama girer.

Filo YönetimiTaşıma araçlarının bir merkez tarafından seçimi, rotalanması, yüklenmesi ve takibi gibi etkinliklerin tümünü kapsayan yönetim sürecidir. LODER tarafından malzeme, insan ve hizmetlerin taşınmasını optimize etmek için tanımlanmıştır.

Gezgin Satıcı Problemi (TSP)Sonsuz kapasiteli tek bir araçla, belirli sayıdaki müşterinin her birini birer kez ziyaret edip başlangıç noktasına geri dönmeyi hedefleyen en temel araç rotalama modelidir. Amaç toplam seyahat mesafesini veya süresini minimize etmektir.

Kapasiteli ARPAraçların belirli bir yük taşıma kapasitesinin olduğu ve bu kapasite sınırlarının aşılmasını engelleyen kısıtların modele eklendiği araç rotalama problemi türüdür. Dağıtılacak toplam müşteri taleplerinin araç kapasitesine göre bölünmesini gerektirir.

Zaman Pencereli ARPMüşterilere yapılacak teslimatların sadece kendileri tarafından belirlenmiş belirli zaman aralıklarında gerçekleştirilmesini zorunlu kılan kısıtlara sahip rotalama modelidir. Bu modelde taşıma maliyetinin yanı sıra bekleme süreleri de minimize edilmeye çalışılır.

Süpürme AlgoritmasıDepo merkez kabul edilerek çizilen bir yarıçap doğrusunun saat yönünde veya tersinde döndürülmesiyle temas edilen müşterileri sırayla rotaya ekleyen coğrafi tabanlı bir sezgisel yöntemdir. Araç kapasitesi dolduğunda yeni bir rota başlatılır.

Tasarruf AlgoritmasıClarke ve Wright tarafından geliştirilen, her müşteriye ayrı araç göndermek yerine müşterileri aynı rotada birleştirerek elde edilecek mesafe tasarruflarını maksimize etmeye çalışan sezgisel bir rotalama yöntemidir. En yüksek tasarruf sağlayan müşteri çiftlerinden başlanarak birleştirme yapılır.

Sırt Çantası ProblemiKapasitesi sabit tek bir taşıma aracının içine, taşıma gelirleri ve ağırlıkları bilinen yükler arasından toplam geliri en yüksek seviyeye çıkaracak yük kombinasyonunu seçerek yükleme problemidir. Parsiyel taşımacılıkta yük seçiminde sıklıkla kullanılır.

Paketleme ProblemiBelirli büyüklükteki tüm yüklerin, sabit kapasiteli araçlara yerleştirilmesi sırasında kullanılacak toplam araç sayısını minimize etmeyi hedefleyen yükleme modelidir. Tüm yüklerin taşınması zorunludur.

Çevrimiçi AlgoritmalarYüklenecek yüklerin tamamının başlangıçta bilinmediği, yüklerin anlık olarak sırayla geldiği ve geldikçe araçlara atandığı paketleme sezgiselleridir. Next-fit, first-fit ve best-fit bu gruptadır.

Çevrimdışı AlgoritmalarYüklenecek tüm yüklerin listesinin ve boyutlarının başlangıçta bilindiği, yüklerin öncelikle büyükten küçüğe sıralanarak araçlara yerleştirildiği paketleme sezgiselleridir. Azalan ilk uyan (FFD) bu yaklaşıma iyi bir örnektir.

Dingil Ağırlığı KısıtıKarayolu taşımacılığında yol güvenliğini korumak amacıyla araçların dingil başına taşıyabileceği maksimum ağırlık sınırıdır. Türkiye'de tekli dingiller için bu sınır genellikle 10 ton olarak belirlenmiştir.

Lashing ve DunnageAraç yüklemesinde yüklerin kaymasını, devrilmesini ve birbirine zarar vermesini önlemek amacıyla kullanılan sabitleme (lashing) ve hava yastığı yerleştirme (dunnage) işlemleridir. Yük güvenliğini sağlamak için kritik öneme sahiptir.

Euro PaletLojistikte standart olarak kullanılan 80 cm * 120 cm boyutlarındaki ahşap veya plastik taşıma platformudur. Standart treyler boyutlarıyla tam uyumlu olduğundan yükleme verimliliğini artırır.

Bölerek Teslimatlı ARPToplam dağıtım maliyetlerini düşürmek amacıyla, bir müşterinin yüksek miktardaki talebinin birden fazla farklı araç tarafından parça parça teslim edilmesine izin veren rotalama modelidir.

Uydu Tesisli ARPAraçların rotaları esnasında ana depoya geri dönmek zorunda kalmadan, yol üstünde bulunan ara istasyonlardan (uydu tesislerden) ek yük alarak yollarına devam edebildikleri rotalama modelidir.

Stokastik ARPMüşteri lokasyonları, talep miktarları veya seyahat süreleri gibi parametrelerin kesin olarak bilinmediği, olasılık dağılımları ile ifade edildiği rassal araç rotalama problemi türüdür.

Periyodik ARPRotalama planlamasının tek bir gün veya vardiya yerine, haftalık veya aylık gibi birden fazla periyodu kapsayacak şekilde genişletildiği araç rotalama modelidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Tekli Dingil Ağırlık Sınırı

Yol kenarı denetim istasyonlarında yapılan ölçümlerde, araçların toplam ağırlığı yasal sınırlar içinde olsa bile, tekli dingil başına düşen ağırlığın 10 tonu (tahrikli dingiller için ise 11,5 tonu) geçmemesi gerekmektedir. Aksi takdirde dingil aşım cezası kesilir.

Euro Palet ve Treyler Kapasite Uyumu

Boyutları 80 cm * 120 cm olan Euro paletler, 2,4 m * 13,6 m boyutlarındaki standart bir yarı treylere yerleştirildiğinde, tek sırada yan yana 3 adet ve uzunlamasına 11 sıra olmak üzere tek katta toplam 33 palet, çift kat istiflemede ise 66 palet taşıma kapasitesi sunar.

Clarke ve Wright Tasarruf Algoritması (1964)

Clarke ve Wright tarafından 1964 yılında geliştirilen Tasarruf Algoritması, her müşteriye ayrı araç göndermek yerine müşterileri aynı rotada birleştirerek elde edilecek mesafe tasarruflarını hesaplayan ve günümüzde de yaygın kullanılan en klasik ARP sezgiselidir.

Filo Büyüklüğü Sınıflandırması

Lojistik sektöründe kabul gören genel sınıflandırmaya göre, bünyesinde 20 adede kadar araç bulunduran filolar küçük, 21 ile 100 arasında araca sahip olanlar orta ve 100 aracın üzerinde taşıta sahip olan filolar büyük filo olarak adlandırılmaktadır.

ADR Konvansiyonu ve SRC 5 Belgesi

Tehlikeli maddelerin karayoluyla taşınmasına ilişkin uluslararası ADR konvansiyonu gereği, bu tür yükleri taşıyacak araçların özel donanımlara sahip olması ve aracı kullanacak şoförlerin mutlaka SRC 5 tehlikeli madde taşıma belgesine sahip olması şarttır.

Süpürme Algoritmasında Rota Sayısı Örneği

Kitapta yer alan 21 müşterili ve 20 ton araç kapasiteli örnek olayda, Süpürme Algoritması kullanılarak toplamda 9 adet rota belirlenmiştir. Bu çözümde toplam 146 ton yük taşınmış ve araçların kapasite doluluk oranı %81,1 olarak gerçekleşmiştir.

Tasarruf Algoritması Çözüm Örneği

Kitaptaki 11 müşterili ve 250 adet ürün kapasiteli araç örneğinde, Tasarruf Algoritması uygulanarak müşteriler 4 ayrı rotaya atanmıştır. Bu çözümde 6. müşterinin 140 adetlik yüksek talebi nedeniyle kendisine özel 4. rota tahsis edilmiştir.

Sırt Çantası Problemi Excel Solver Çözümü

Kitapta yer alan 24.000 kg kapasiteli araç ve 10 farklı parsiyel yükün bulunduğu örnekte, Excel Solver ile yapılan optimizasyon sonucunda 2, 4, 6, 7, 8, 9 ve 10 numaralı yükler seçilmiş ve 23.350 kg yükleme ile 5.583 TL maksimum gelir elde edilmiştir.

Paketleme Problemi Sezgisel Karşılaştırması

Kitapta sunulan 10 farklı ürünün 90 koli kapasiteli araçlara yüklenmesi örneğinde, çevrimdışı (offline) algoritmalar olan FFD ve BFD yöntemleri optimum sonuçla aynı şekilde 3 araçlık çözüm üretirken, çevrimiçi (online) yöntemler 4 ve 5 araçlık daha kötü sonuçlar vermiştir.

Sınavda Dikkat Et

C2 ve L2 yetki belgelerinin asgari araç ve tonaj sınırlarını (C2 için 8 araç/320 ton, L2 için 5 araç/200 ton) mutlaka ezberleyin; sınavlarda doğrudan sayısal bilgi olarak sorulmaktadır.
AETR kurallarındaki şoför sürüş ve dinlenme sürelerini (9 saat sürüş, 4.5 saatte bir 45 dk mola, 11 saat dinlenme) karıştırmayın; operasyonel kısıt sorularında sıkça karşımıza çıkar.
Tasarruf Algoritması formülünü (Sij = ci0 + c0j - cij) iyi bilin ve basit bir mesafe matrisi üzerinden tasarruf hesaplama adımlarına çalışın; kesinlikle hesaplama sorusu olarak gelecektir.
Sırt Çantası Problemi ile Paketleme Problemi arasındaki temel farkı unutmayın: Sırt çantasında tek bir araca maksimum gelirli yükler seçilirken, paketlemede tüm yükler en az sayıda araca dağıtılır.
Çevrimdışı (offline) paketleme algoritmalarının (FFD, BFD vb.) yükleri yerleştirmeden önce mutlaka 'büyükten küçüğe sıraladığını' unutmayın; bu sıralama adımı çözümün başarısını artırır.
Dingil ağırlığı kısıtlamalarına dikkat edin; toplam araç ağırlığı yasal sınırda olsa bile dingil başına düşen ağırlık sınırı (tekli dingil için 10 ton) aşılırsa ceza kesileceğini aklınızda bulundurun.