Türkiye, jeopolitik konumu, aktif tektonik hatları, topoğrafik yapısı ve iklimsel özellikleri nedeniyle başta deprem olmak üzere sel, çığ, heyelan gibi doğal afetlerle sıklıkla karşılaşmaktadır. Bunun yanı sıra, endüstriyel kazalar, kontrolsüz göç dalgaları ve savaşlar gibi insan kaynaklı ve teknolojik krizler de ülkenin güvenlik ve sağlık altyapısını sürekli tehdit etmektedir. Yakın geçmişte yaşanan 2020-2022 COVID-19 pandemisi ve 50 binden fazla insanın hayatını kaybetmesine yol açan 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş-Hatay depremleri, afetlerin toplumsal düzen, ekonomi ve sağlık sistemleri üzerindeki yıkıcı etkilerini en acı şekilde ortaya koymuştur. Ülkemizde afet yönetimi alanındaki en büyük dönüm noktası 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi olmuştur. Bu büyük felaketten önce afet yönetimi, olay gerçekleştikten sonra tepki veren (reaktif) ve dağınık kurumsal yapılardan oluşan bir modelle yürütülmekteydi. Kurumlar arasındaki koordinasyonsuzluk, yetki karmaşası ve kaynakların verimsiz kullanımı müdahale çalışmalarını ciddi şekilde aksatmıştır. Bu eksiklikleri gidermek amacıyla 2009 yılında çıkarılan 5902 sayılı 'Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkındaki Kanun' ile tüm yetki ve sorumluluklar tek bir çatı altında toplanmıştır. 5902 sayılı kanun kapsamında kurulan Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD), Türkiye'de afet yönetimini reaktif modelden, olay öncesinde hazırlık ve risk azaltmayı hedefleyen proaktif modele dönüştürmüştür. İllerde doğrudan valiye bağlı İl Afet ve Acil Durum Müdürlükleri kurulmuş ve her kurumun kendi afet planlarını organize etmesi zorunlu kılınmıştır. Sağlık Bakanlığı da bu doğrultuda Afet ve Acil Durum Yönetimi Daire Başkanlığı'nı kurarak hastanelerde Hastane Afet ve Acil Durum Planlarının (HAP) hazırlanmasını ve uygulanmasını zorunlu hale getirmiştir. Modern afet yönetimi, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki tüm aşamaları kapsayan, çok disiplinli ve dinamik bir süreç olan 'Bütünleşik Afet Yönetim Sistemi' üzerine kuruludur. Bu sistem; risk analizi, zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme/yeniden inşa olmak üzere dört temel evreden oluşan bir döngüdür. Afet öncesi dönemde risklerin belirlenmesi, yasal ve teknik önlemlerin alınması, eğitim ve tatbikatların yapılması hedeflenirken; afet esnasında en kısa sürede en fazla hayatı kurtarmak amacıyla müdahale çalışmaları yürütülür. Afet sonrasında ise geçici barınma, altyapı onarımı ve uzun vadeli risk azaltma odaklı yeniden inşa faaliyetleri gerçekleştirilir. Uluslararası alanda afet yönetimi standartlarının gelişimi Birleşmiş Milletler (BM) öncülüğünde şekillenmiştir. 1990'lı yıllarda ilan edilen 'Uluslararası Doğal Afet Zararlarının Azaltılması On Yılı' ve ardından Japonya'da kabul edilen 'Yokohama Stratejisi ve Eylem Planı' ilk önemli adımlardır. 2005 yılında düzenlenen konferansta ise afet risklerinin azaltılmasını ulusal ve yerel bir öncelik haline getirmeyi amaçlayan 'Hyogo Çerçeve Eylem Planı (HÇEP)' kabul edilmiştir. HÇEP, 3 stratejik hedef ve 5 öncelikli eylem planından oluşarak ülkelerin kurumsal kapasitelerini güçlendirmeyi amaçlamıştır. 2015 yılında kabul edilen ve 2030 yılına kadar geçerli olan 'Sendai Afet Risklerinin Azaltılması Çerçevesi', küresel düzeyde afet ölümlerini, etkilenen insan sayısını ve doğrudan ekonomik kayıpları azaltmayı hedefleyen en kapsamlı yol haritasıdır. Türkiye, bu uluslararası taahhütlere uyum sağlamak amacıyla 2011 yılında AFAD başkanlığında 'Türkiye Afet Risklerinin Azaltılması Platformu'nu kurmuştur. Bu platform; bakanlıklar, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları ve medya temsilcilerini bir araya getirerek çok paydaşlı bir afet yönetim mekanizması sunmaktadır. Türkiye'nin afetlere karşı hazırlık ve müdahale kapasitesini sistematik hale getiren en önemli belge, 2014 yılında yürürlüğe giren Türkiye Afet Müdahale Planı'dır (TAMP). TAMP, afet anında görev alacak 28 farklı hizmet grubunu tanımlayarak her bir grubun ana ve destek çözüm ortaklarını, görev ve sorumluluklarını netleştirmiştir. TAMP'ın temel hedefleri arasında hayat kurtarmak, kesintiye uğrayan yaşamı en kısa sürede normale döndürmek, ikincil afetleri önlemek ve kaynakların etkin kullanımını sağlamak yer almaktadır. Afet risklerini uzun vadede azaltmak ve afete dirençli yaşam alanları oluşturmak amacıyla AFAD tarafından hazırlanan 'Türkiye Afet Risk Azaltma Planı (TARAP)' 2022-2030 yıllarını kapsayacak şekilde yürürlüğe girmiştir. TARAP; deprem, sel, çığ, orman yangınları, KBRN tehditleri ve kitlesel göç gibi 11 farklı afet türüne karşı 17 amaç, 66 hedef ve 227 eylemi barındırmaktadır. TARAP üst ölçekli stratejik bir çerçeve sunarken, AFAD'ın 2024-2028 Stratejik Planı bu hedeflerin sahada nasıl uygulanacağını gösteren kurumsal ve operasyonel bir araçtır. Ulusal düzeydeki planların yerel düzeyde uygulanabilirliğini sağlamak amacıyla her ilde 'İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP)' ve 'İl Afet Müdahale Planı (İAMP)' hazırlanmaktadır. İRAP, illerin coğrafi ve sosyoekonomik koşullarına göre özgün risk analizleri sunarken; İAMP, TAMP'ın il düzeyindeki operasyonel entegrasyonunu sağlar. İl düzeyindeki müdahale çalışmaları doğrudan vali tarafından yönetilir ve operasyon, lojistik, bilgi/planlama ile finans servisleri aracılığıyla koordine edilir. Afet anında sağlık hizmetlerinin kesintisiz sürdürülmesi ve artan tıbbi talebin karşılanması hayati önem taşır. Türkiye'de afetlerde sağlık organizasyonu, TAMP kapsamında Sağlık Bakanlığı'nın liderliğindeki 'Sağlık Hizmet Grubu' tarafından yürütülür. Sağlık Hizmet Grubu'nun temel görevleri arasında; sahra hastanelerinin kurulması, afet bölgesine personel ve tıbbi malzeme sevkiyatı, triyaj, hasta tahliyesi, salgın hastalıklarla mücadele ve çevre/su sanitasyonunun sağlanması yer almaktadır. Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren Sağlık Afet ve Koordinasyon Merkezi (SAKOM) ve il düzeyindeki İL-SAKOM, afet anında tüm sağlık operasyonlarının koordinasyonunu üstlenir. İl düzeyindeki sağlık hizmetleri ise 'İl Sağlık Afet Planı' (İL-SAP) çerçevesinde standardize edilmiştir. İL-SAP'ın en dinamik operasyonel unsurlarından biri, 112 Acil Çağrı Komuta Kontrol Merkezi ve Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi'dir (UMKE). 2004 yılında kurulan UMKE, tamamı gönüllü ve özel eğitimli sağlık personelinden oluşan, ulaşılması zor ve tehlikeli bölgelerde medikal kurtarma ve acil tıbbi müdahale gerçekleştiren özel bir ekiptir. UMKE ekipleri; deprem, çığ, KBRN olayları, büyük kazalar ve salgın hastalıklar gibi olağan dışı durumlarda olay yerinde triyaj, ilk yardım, nakil hazırlıkları ve haberleşme görevlerini yürütür. Gerektiğinde uluslararası afetlerde de Türkiye'yi temsilen görev almaktadırlar. Hastaneler, afet anında işlevselliğini yitirmemesi gereken en kritik altyapı unsurlarıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından 2015 yılında yayınlanan 'Hastane Afet ve Acil Durum Planları (HAP) Uygulama Yönetmeliği', her hastanenin dışarıdan yardım almaksızın ilk 72 saat boyunca kendi kendine yetebilmesini zorunlu kılmıştır. HAP; Acil Müdahale Planı (AMP), Olay Eylem Planı ve Olaya Özel Planlar olmak üzere üç tür plandan oluşur. Bu planlar, hastanenin fiziksel ve fonksiyonel olarak afetlere hazırlanmasını sağlar. HAP organizasyon yapısı; HAP Başkanı (Acil Durum Komuta Merkezi Başkanı), Halkla İlişkiler Yöneticisi, Kurumlar Arası Koordinasyon Yöneticisi, İş Güvenliği Yetkilisi, Tıbbi/Teknik Danışma Kurulu ile Operasyon, Planlama, Lojistik ve Finans Şeflerinden oluşur. İş Güvenliği Yetkilisi, hayati tehlike arz eden durumlarda operasyonları durdurma yetkisine sahiptir. Operasyon Şefi triyaj, tedavi ve morg hizmetlerini yönetirken, Planlama Şefi bilgi akışını ve eylem planlarını koordine eder. HAP'ın aktivasyon yetkisi yalnızca HAP Başkanına (veya önceden belirlenmiş yedeklerine) aittir. Aktivasyonla birlikte hastane rutin moddan acil durum moduna geçer. Müdahale süreci afetin büyüklüğüne göre üç seviyede yönetilir: Seviye I (Alarm/Hazır olma), Seviye II (Hazırlık artırımı ve triyaj alanlarının kurulması) ve Seviye III (Afet durumu/Tüm birimlerin tam kapasite afet pozisyonuna geçmesi). Hastane girişinde kurulan ön triyaj alanı sayesinde hastalar aciliyet durumlarına göre sınıflandırılarak kaos önlenir.