Ünite 2: Özel Eğitimde Değerlendirme

Türkiye'de Tanılama Yetkisi Olan Kurumlar

Türkiye'deki özel eğitim mevzuatına göre tıbbi tanılama yetkisi sadece Sağlık Bakanlığı'na bağlı tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarına verilmiştir. Eğitsel tanılama ve yerleştirme kararları ise Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) tarafından gerçekleştirilir.

Tıbbi Tanılamada Sağlık Kurulu Süreci

Hastanelerde tıbbi değerlendirme süreci, farklı alanlardaki uzman doktorların bireysel muayeneleriyle başlar. Elde edilen tüm klinik bulgular ve psikometrik test sonuçları, hastane bünyesindeki 'Sağlık Kurulu' tarafından topluca incelenerek resmi bir sağlık kurulu raporu ve tıbbi tanı belgesi haline getirilir.

Gönderme Öncesi Süreç ve Erken Müdahale

Tarama aşamasında akranlarından farklılık gösteren bir çocuk doğrudan özel eğitime sevk edilmez. Sınıf öğretmeni öncelikle sınıf içi öğretimsel uyarlamalar yapar. Bu müdahalelere rağmen ilerleme kaydedilemeyen durumlar, erken müdahale kapsamında RAM'a resmi olarak sevk edilir.

Eğitsel Değerlendirmede RAM Kararları

RAM'da yapılan eğitsel değerlendirme sonucunda öğrenci hakkında üç temel karardan biri alınır: Özel eğitim desteğine ihtiyacı olmadığı, özel eğitim desteğiyle normal sınıfta kaynaştırma eğitimi alacağı ya da ayrı bir özel eğitim okulunda/sınıfında eğitim göreceği.

Anahtar Kavramlar

ÖlçmeNesnelerin ya da bireylerin belirlenmiş bir özelliğe sahip olup olmadıklarını, sahipseler ne kadar sahip olduklarını gözleyerek bu gözlem sonuçlarının sembol veya sayılarla ifade edilmesidir. Örneğin, bir öğrencinin okuma hızının dakikada kaç kelime olduğunun belirlenmesi bir ölçme işlemidir.

DeğerlendirmeÖlçme sonucunu bir ölçüt ile karşılaştırarak ölçülen özellik hakkında bir karara varma, değer biçme ve yargılama sürecidir. Örneğin, sınavdan 61 alan bir öğrencinin, geçme notu olan 60 ölçütüyle karşılaştırılarak dersi geçtiğine karar verilmesi bir değerlendirmedir.

ÖlçütÖlçme sonuçlarının karşılaştırıldığı, değerlendirmeye esas teşkil eden kıstas, kriter ya da normlardır. Örneğin, trafikte hız sınırının saatte 82 kilometre olarak belirlenmesi, sürücülerin hızlarının değerlendirilmesinde kullanılan bir ölçüttür.

Mutlak ÖlçütHakkında değerlendirme yapılacak grubun özelliklerinden tamamen bağımsız olarak, daha önceden kesin ve sabit bir şekilde belirlenmiş ölçüt türüdür. Örneğin, üniversitede dersi geçmek için 100 üzerinden en az 60 alma zorunluluğu mutlak bir ölçüttür.

Bağıl ÖlçütDeğerlendirme yapılan grubun özelliklerinden etkilenen, grubun genel başarı düzeyine veya ortalamasına göre şekillenen ölçüt türüdür. Örneğin, bir derste sınıf geçme notunun o sınava giren tüm öğrencilerin not ortalaması olarak belirlenmesi bağıl ölçüttür.

Tarama/GöndermeÖğrenme ve davranış performansında akranlarından farklılık gösteren risk grubundaki öğrencileri belirlemek ve gönderme öncesi süreçte sınıf içi uyarlamalar yapmak amacıyla yürütülen ilk değerlendirme aşamasıdır.

TanılamaÖğrencinin gelişimsel bir yetersizliğe sahip olup olmadığının, eğer varsa bu yetersizliğin türünün ve derecesinin tıbbi ve eğitsel araçlarla belirlenmesi sürecidir.

Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP)Özel eğitime ihtiyacı olan öğrencinin var olan performans düzeyi temel alınarak, ona yönelik yıllık amaçların, destek hizmetlerin ve öğretim uyarlamalarının planlandığı yazılı ve bireysel eğitim programıdır.

Tıbbi Değerlendirme ModeliHastanelerde sağlık kurulları tarafından yürütülen, psikometrik ve tıbbi ölçümlerle yetersizliğin varlığını, derecesini ve nedenlerini saptamayı amaçlayan klinik odaklı değerlendirme modelidir.

Eğitsel Değerlendirme ModeliRehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) tarafından yürütülen, bireyin eğitsel gereksinimlerini, performans düzeyini ve en az kısıtlayıcı eğitim ortamını belirlemeyi amaçlayan değerlendirme modelidir.

Formal DeğerlendirmeÖğrencilerin performans düzeylerini standartlaştırılmış testler kullanarak kendi yaş ve sınıf düzeyindeki akran gruplarıyla karşılaştırmak amacıyla yapılan resmi değerlendirme yöntemidir.

Standartlaştırılmış TestlerUygulanması, puanlanması ve geliştirilmesi belirli bilimsel kurallara bağlı olan, geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış, norm grupları bulunan resmi ölçme araçlarıdır.

İnformal DeğerlendirmeÖğrencilerin belirli gelişim ve akademik alanlardaki gerçek işlevde bulunma düzeylerini, kendi doğal çevrelerinde ve doğrudan öğretim programına dayalı olarak belirlemeyi amaçlayan esnek değerlendirme yöntemidir.

Kaba DeğerlendirmeÖğrencinin ayrıntılı değerlendirmesine geçilmeden önce, genel olarak hangi gelişim alanlarında ne durumda olduğunu ve hangi alanlarda detaylı değerlendirmeye ihtiyaç duyduğunu belirlemek için kullanılan ön değerlendirme tekniğidir.

Beceri AnaliziÖzellikle zincirleme becerilerin öğretiminde ve değerlendirilmesinde kullanılan, karmaşık bir becerinin onu oluşturan küçük, gözlenebilir ve ölçülebilir alt basamaklara bölünmesi işlemidir. Örneğin, diş fırçalama becerisinin basamaklandırılması.

Zincirleme BeceriBirden fazla bağımsız davranışın belirli bir sıra ve ardışıklık ilişkisi içerisinde bir araya gelerek yeni ve karmaşık bir beceriyi oluşturması durumudur. Örneğin, saç taramak, bisiklete binmek veya yemek yapmak zincirleme becerilerdir.

Ölçüt Bağımlı Ölçü AracıÖğrencinin performansını bir başkasıyla kıyaslamadan, doğrudan öğretilmesi hedeflenen konu veya beceri kapsamındaki mutlak başarı düzeyine göre değerlendiren, öğretmen yapımı informal ölçme aracıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) Zorunluluğu

Eğitsel değerlendirme sonucunda özel eğitime ihtiyacı olduğu belirlenen her öğrenci için okul bünyesinde bir BEP Geliştirme Birimi kurulması ve öğrenciye özel bir BEP hazırlanması yasal bir zorunluluktur. Bu program öğrencinin bir yıllık tüm eğitsel yol haritasını çizer.

Standartlaştırılmış Testlerde Sertifika Şartı

Formal değerlendirmede kullanılan standartlaştırılmış zekâ ve yetenek testlerinin (örneğin WISC-R veya Stanford-Binet) uygulanması, puanlanması ve yorumlanması özel uzmanlık gerektirir. Bu testleri uygulayacak kişilerin mutlaka ilgili testin kullanım sertifikasına sahip olması şarttır.

Standart Testlerin Sınıflandırılması

Alan yazında standartlaştırılmış testler ölçtükleri özelliklere göre beş ana gruba ayrılır: Zekâ testleri, başarı testleri, yetenek testleri, kişilik testleri ile ilgi ve tutum testleri. Bu testler bireyin norm grubuna göre konumunu belirler.

Zincirleme Beceriler ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamımızda sıkça gerçekleştirdiğimiz araba kullanmak, bisiklete binmek, diş fırçalamak, saç taramak ve elleri yıkamak gibi eylemler birden fazla alt basamağın ardışık yapılmasıyla oluşan zincirleme becerilere somut birer örnektir.

Kaba Değerlendirme Formunun İşlevi

Kaba değerlendirme formları, öğrencinin performansını incelemeden önce 'Birey genel olarak neleri yapabilir?' sorusuna yanıt arar. Bu form, öğretmenlerin hangi alanlarda daha detaylı ve derinlemesine değerlendirme yapması gerektiğini gösteren bir rehber niteliğindedir.

Görüşme Yönteminin Esnekliği

Görüşme yöntemi, okuma-yazma bilmeyen bireylerden ve ailelerden bilgi toplamak için en esnek ve elverişli informal tekniktir. Görüşmeci, süreç esnasında aldığı yanıtlara göre anlık olarak yeni sorular ekleyebilir veya soruları bireyselleştirebilir.

Ölçme ve Değerlendirmede 'Fark' İlkesi

Ölçme işleminin temelinde 'fark' kavramı yer alır. Standart ölçülerle üretilen musluk bağlantı dişleri gibi nesnelerde fark aranmadığı için ölçme yapılmaz; ancak bireysel yetenekler ve gelişimsel özellikler sürekli farklılık gösterdiğinden ölçme zorunludur.

Özel Eğitimde Değerlendirmenin Döngüselliği

Özel eğitimde değerlendirme doğrusal değil, döngüsel bir süreçtir. Yıl sonunda yapılan program değerlendirme aşaması tamamlandığında, öğrenci bir sonraki yılın başında tekrar tanılama ve performans belirleme döngüsüne dahil edilir.

Sınavda Dikkat Et

Ölçme ve değerlendirme arasındaki farka dikkat edin: Ölçme bir betimleme (sayı/sembol verme) işlemidir, değerlendirme ise ölçütü işin içine katarak bir 'karar verme' sürecidir.
Türkiye'deki çift modelli yapıya odaklanın: Tıbbi değerlendirme hastaneler (sağlık kurulu) tarafından, eğitsel değerlendirme ise RAM tarafından gerçekleştirilir.
Zincirleme beceriler sorulduğunda aklınıza ilk olarak 'Beceri Analizi' gelmelidir; çünkü karmaşık becerileri küçük adımlara bölerek ölçen tek informal araç budur.
BEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı) hazırlarken formal testlerin değil, informal testlerin (özellikle ölçüt bağımlı ölçü araçlarının) doğrudan veri sağladığını unutmayın.
Değerlendirmenin ilkelerine çalışırken 'Bütünlük İlkesi'ne ekstra dikkat edin; bu ilke değerlendirmenin bizzat dersin öğretmeni tarafından yapılmasını şart koşar.
Görüşme yönteminin esnek ve okuma-yazma bilmeyenler için uygun olduğunu, ancak subjektiflik ve yüksek maliyet (zaman/emek) gibi dezavantajları olduğunu aklınızda bulundurun.