Ünite 5: Farmakoloji

NAVEL Kısaltması

Acil durumlarda damar yolu açılamayan ve entübe edilmiş hastalarda endotrakeal yoldan verilebilecek ilaçları temsil eder. Bu ilaçlar Naloksan, Atropin, Vazopressin, Epinefrin ve Lidokain'dir.

Paracelsus'un Doz İlkesi

Ünlü hekim Paracelsus'un 'Her madde zehirdir, zehir olmayan madde yoktur. İlaç ve zehiri ayıran dozudur' sözü, farmakolojide terapötik doz ile toksik doz arasındaki hassas sınırı vurgular.

Propofol ve Alerji Riski

Anestezi ve sedasyon işlemlerinde sıkça kullanılan propofol isimli ilacın, soya alerjisi olan bireylerde kullanılması hayati risk taşıdığı için kesinlikle kontrendikedir.

Trisiklik Antidepresan Toksisitesi

Trisiklik antidepresan grubu ilaçların yüksek dozda alınması veya düzensiz kullanımı, acil serviste ölümcül kardiyak disritmilere yol açabilen ciddi bir toksisite tablosu oluşturur.

Anahtar Kavramlar

Terapötik Etkiİlacın vücuda verilmesiyle elde edilmesi amaçlanan, hastalıkları önleyici veya tedavi edici olumlu etkilerdir. Örneğin, bir ağrı kesicinin hastanın ağrısını dindirmesi terapötik etkidir.

Yan Etkiİlacın kullanımı sırasında ortaya çıkan, terapötik etkinin dışında kalan ancak önceden öngörülebilen istenmeyen etkilerdir. Örneğin, ağrı kesici kullanımı sonrasında midede yanma oluşması yan etkidir.

İlaç Alerjisiİlacın etken veya yardımcı maddelerine karşı vücudun bağışıklık sisteminin geliştirdiği aşırı duyarlılık (hipersensitivite) reaksiyonudur. Ciltte döküntü, kaşıntı ve solunum sıkıntısı gibi belirtilerle kendini gösterir.

Farmasötik Fazİlacın laboratuvarda hazırlanması, formunun (tablet, ampul, şurup) belirlenmesi ve saklama koşullarının organize edilerek kullanıcıya sunulması aşamasıdır.

Farmakokinetik FazVücudun ilaca karşı gösterdiği reaksiyonları, yani ilacın emilimi, dağılımı, biyotransformasyonu ve vücuttan atılım süreçlerini inceleyen aşamadır.

Enteral Yolİlacın gastrointestinal sistem (ağız, dil altı, mide veya bağırsak) aracılığıyla vücuda alınması yöntemidir. Bu yolla alınan ilaçlar karaciğerde ilk geçiş etkisine maruz kalabilir.

Parenteral YolGastrointestinal sistem dışındaki tüm yollardan (damar içi, kas içi, cilt altı vb.) ilaç uygulanmasını ifade eden genel terimdir. Tıbbi asepsi kurallarına uyulması zorunludur.

İlk Geçiş EtkisiAğız yoluyla alınan ilaçların bağırsaklardan emildikten sonra sistemik dolaşıma katılmadan önce karaciğerden geçerek kimyasal değişime uğraması ve etkisinin değişmesidir.

Biyotransformasyonİlacın vücut içerisinde enzimler aracılığıyla geçirdiği kimyasal dönüşüm sürecidir. Genellikle karaciğerde gerçekleşir ve ilacı daha kolay atılabilir hale getirir.

Yükleme Dozuİlacın vücutta etkili olabileceği minimum konsantrasyona hızlı bir şekilde ulaşmasını sağlamak amacıyla ilk seferde verilen yüksek miktardaki dozdur.

Yarı ÖmürVücuda verilen bir ilacın plazmadaki konsantrasyonunun veya dozunun yarı yarıya azalması (elimine edilmesi) için geçen süredir. İlacın etki süresini belirler.

AkatiziMetoklopramid gibi bazı antiemetik ilaçların hızlı intravenöz uygulanması sonucunda hastada gelişebilen, yerinde duramama ve aşırı motor huzursuzluk durumudur.

Fibrinolitik İlaçlarVücutta halihazırda oluşmuş olan kan pıhtılarını eriterek damar tıkanıklığını açmayı amaçlayan, kanama riski yüksek ilaç grubudur. Örnekleri arasında alteplaz ve streptokinaz yer alır.

Diğer Önemli Bilgiler

Lityumun Dar Terapötik Aralığı

Mani ve bipolar bozukluk tedavisinde kullanılan lityumun terapötik aralığı çok dardır. Bu durum, ilacın çok kolay bir şekilde ölümcül olabilen akut veya kronik toksisiteye ulaşmasına neden olur.

Furosemid ve Potasyum Atılımı

Acil serviste pulmoner ödem tedavisinde sıvı yükünü azaltmak için kullanılan furosemid, idrarla birlikte vücuttaki potasyum mineralinin de hızlıca atılmasına yol açar.

Metoklopramid ve Akatizi

Bulantı tedavisinde kullanılan metoklopramid etken maddeli ilacın hızlı IV enjeksiyonu, hastada aniden gelişen şiddetli motor huzursuzluk (akatizi) tablosuna neden olur.

Asetilsalisilik Asit ve Trombosit Fonksiyonu

Asetilsalisilik asit (aspirin) kullanan hastalarda trombositlerde oluşan fonksiyon kaybı geri dönüşsüzdür. İlacın bu etkisi vücutta yaklaşık 1 hafta boyunca devam eder.

İlk İlaç Kayıtları

İnsanlığın bitkileri ilaç olarak yetiştirip kullandığına dair arkeolojik bulgular ve yazılı kayıtlar, günümüzden binlerce yıl öncesine, milattan önce 10000 ila 7000 yıllarına kadar dayanmaktadır.

Damla ve Mililitre Eşitliği

İlaç pompası bulunmayan acil durumlarda sıvı infüzyon hızını ayarlamak için kullanılan damla hesabında, 20 damla sıvı standart olarak 1 mililitreye (mL) eşit kabul edilir.

Sınavda Dikkat Et

İlaç alerjisi ile yan etki farkına dikkat edin; alerji bağışıklık sistemi reaksiyonuyken yan etki ilacın bilinen ikincil etkisidir.
NAVEL kısaltmasını adınız gibi bilin; endotrakeal yoldan verilebilen acil ilaçları (Naloksan, Atropin, Vazopressin, Epinefrin, Lidokain) temsil eder.
Propofolün soya alerjisi olanlarda kontrendike olduğunu unutmayın; sınavlarda vaka sorusu olarak sıkça karşınıza çıkabilir.
Doz hesaplama formülünü ezberleyin; sınavda kesinlikle pratik bir hesaplama sorusu sorulacaktır.
Metoklopramidin hızlı IV verilmesinin akatiziye yol açtığını unutmayın; yavaş infüzyon gerekliliği klinik açıdan kritiktir.
Furosemid ve aldaton farkını iyi kavrayın; furosemid potasyum attırırken aldaton potasyum tutar.
Opioid analjezik alan hastaların solunum depresyonu riski nedeniyle en az 2 saat gözetim altında tutulması gerektiğini unutmayın.