Ünite 5: Farmakoloji — Önemli Kavramlar

İlacın vücuda verilmesiyle elde edilmesi amaçlanan, hastalıkları önleyici veya tedavi edici olumlu etkilerdir. Örneğin, bir ağrı kesicinin hastanın ağrısını dindirmesi terapötik etkidir.

İlacın kullanımı sırasında ortaya çıkan, terapötik etkinin dışında kalan ancak önceden öngörülebilen istenmeyen etkilerdir. Örneğin, ağrı kesici kullanımı sonrasında midede yanma oluşması yan etkidir.

İlacın etken veya yardımcı maddelerine karşı vücudun bağışıklık sisteminin geliştirdiği aşırı duyarlılık (hipersensitivite) reaksiyonudur. Ciltte döküntü, kaşıntı ve solunum sıkıntısı gibi belirtilerle kendini gösterir.

İlacın laboratuvarda hazırlanması, formunun (tablet, ampul, şurup) belirlenmesi ve saklama koşullarının organize edilerek kullanıcıya sunulması aşamasıdır.

Vücudun ilaca karşı gösterdiği reaksiyonları, yani ilacın emilimi, dağılımı, biyotransformasyonu ve vücuttan atılım süreçlerini inceleyen aşamadır.

İlacın gastrointestinal sistem (ağız, dil altı, mide veya bağırsak) aracılığıyla vücuda alınması yöntemidir. Bu yolla alınan ilaçlar karaciğerde ilk geçiş etkisine maruz kalabilir.

Gastrointestinal sistem dışındaki tüm yollardan (damar içi, kas içi, cilt altı vb.) ilaç uygulanmasını ifade eden genel terimdir. Tıbbi asepsi kurallarına uyulması zorunludur.

Ağız yoluyla alınan ilaçların bağırsaklardan emildikten sonra sistemik dolaşıma katılmadan önce karaciğerden geçerek kimyasal değişime uğraması ve etkisinin değişmesidir.

İlacın vücut içerisinde enzimler aracılığıyla geçirdiği kimyasal dönüşüm sürecidir. Genellikle karaciğerde gerçekleşir ve ilacı daha kolay atılabilir hale getirir.

İlacın vücutta etkili olabileceği minimum konsantrasyona hızlı bir şekilde ulaşmasını sağlamak amacıyla ilk seferde verilen yüksek miktardaki dozdur.

Vücuda verilen bir ilacın plazmadaki konsantrasyonunun veya dozunun yarı yarıya azalması (elimine edilmesi) için geçen süredir. İlacın etki süresini belirler.

Metoklopramid gibi bazı antiemetik ilaçların hızlı intravenöz uygulanması sonucunda hastada gelişebilen, yerinde duramama ve aşırı motor huzursuzluk durumudur.

Vücutta halihazırda oluşmuş olan kan pıhtılarını eriterek damar tıkanıklığını açmayı amaçlayan, kanama riski yüksek ilaç grubudur. Örnekleri arasında alteplaz ve streptokinaz yer alır.