Farmakoloji, en basit tanımıyla ilaç bilimidir. İlaçlar; hastalıkların önlenmesinde, hastalıklara tanı konulmasında ve mevcut hastalıkların tedavi edilmesinde kullanılan kimyasal veya biyolojik maddelerdir. Hastaya uygulanan bir ilacın hem terapötik (tedavi edici) etkisinin hem de olası yan etkilerinin çok iyi bilinmesi gerekir. Bu bilgi, hastaya sağlanacak faydayı en yüksek düzeyde tutarken, oluşabilecek zararları asgari düzeye indirmeyi amaçlar. Farmakoloji bilimi insanlık tarihi kadar eski bir geçmişe sahiptir. Arkeolojik ve tarihsel kayıtlara göre, insanların bitkileri tedavi amacıyla yetiştirip kullanmaya başlaması milattan önce 10000 ila 7000 yıllarına kadar uzanmaktadır. Neolitik çağlardan beri insanlar bitkilerin yapraklarını, tohumlarını ve salgılarını ilaç olarak kullanmışlardır. Sağlık bilimlerinin kimya ile entegre olması ve bilimsel bir kimlik kazanması ise 17. yüzyıl civarında gerçekleşmiştir. Bu dönemde laboratuvar ortamında hazırlanan karışımlar tedavi amaçlı kullanılmaya başlanmıştır. Günümüzde de yaygın olarak kullanılan morfin (afyon) bu dönemden günümüze ulaşan en önemli örneklerden biridir. Modern tıbbi bilginin artmasıyla birlikte ilaçlar artık sadece insan sağlığında değil, tarım ve hayvancılık gibi çok farklı alanlarda da kullanılmaktadır. İlaçların insan vücudunda birden fazla etkisi bulunur. İlacın verilme amacına uygun olarak ortaya çıkan, ulaşılması hedeflenen olumlu etkilere 'terapötik etki' adı verilir. Bunun yanında, ilacın kullanımıyla birlikte ortaya çıkan ancak istenmeyen etkiler ise 'yan etki' olarak tanımlanır. İlacın içindeki maddelere karşı vücudun savunma sisteminin aşırı tepki vermesi ise 'ilaç alerjisi' (hipersensitivite) olarak adlandırılır. İlaç alerjisi ile yan etki birbirine karıştırılmamalıdır. Örneğin, ağrı kesici bir ilacın ağrıyı dindirmesi terapötik etkidir. Bu esnada midede oluşan yanma hissi ilacın yan etkisidir. Ancak ilacın alınmasının ardından vücutta döküntü, kaşıntı ve solunum sıkıntısı gelişmesi bir ilaç alerjisidir. Bir ilacın vücutta etki gösterebilmesi için sırasıyla farmasötik faz, farmakokinetik faz ve farmakodinamik faz aşamalarından geçmesi gerekir. Farmasötik faz, ilacın üretildiği, hazırlandığı ve kullanıcıya ulaştırıldığı aşamadır. Bu fazda ilacın formu (tablet, şurup, ampul vb.) ve saklama koşulları (oda sıcaklığı, soğuk zincir vb.) belirlenir. Farmakokinetik faz ise vücudun ilaca ne yaptığını inceler; emilim, dağılım, biyotransformasyon ve atılım süreçlerini kapsar. Farmakodinamik faz ise ilacın vücuda ne yaptığını, yani reseptör ilişkilerini ve etki mekanizmalarını inceler. İlaçların vücuda verilme yolu, emilim hızını ve oranını doğrudan etkiler. Enteral yol, ilacın gastrointestinal sistem (ağız yolu) aracılığıyla alınmasıdır. Bu yolla alınan bazı ilaçlar karaciğerden geçerken 'ilk geçiş etkisi' ile karşılaşarak kimyasal değişime uğrar. Parenteral yol ise enteral dışındaki tüm yolları ifade eder ve subkutan (SC), intramusküler (IM), intravenöz (IV) ve intraosseöz (IO) uygulamaları kapsar. İntravenöz (IV) yol, ilacın doğrudan damar içine verilmesidir. Bu yolda emilim süreci için zaman harcanmaz, ilaç doğrudan kan dolaşımına katılır. Bu nedenle acil durumlarda en çok tercih edilen yoldur. İntraosseöz (IO) yol ise damar yolu açılamayan acil hastalarda kemik içine girilerek uygulanan alternatif bir yoldur. IV yolla verilebilen tüm ilaçlar IO yolla da verilebilir. Endotrakeal yol, sadece entübe edilmiş hastalarda damar yolu açılamadığında kullanılan özel bir yoldur. Bu yolla verilebilecek ilaçlar 'NAVEL' (Naloksan, Atropin, Vazopressin, Epinefrin, Lidokain) kısaltmasıyla akılda tutulur. Pulmoner yol ise solunum yoluyla nebül veya inhaler formdaki ilaçların alveollerden hızlıca emilmesini sağlar. Acil müdahale esnasında doğru dozda ilaç uygulamak hayati önem taşır. İlaç dozunu hesaplamak için kullanılan temel formül: Verilecek İlaç Hacmi = (İstenilen İlaç Dozu / Eldeki İlaç Dozu) x Eldeki Hacim şeklindedir. Örneğin, 10 mL hacminde ve içinde 40 mg ilaç bulunan bir flakondan hastaya 8 mg verilmek istendiğinde, formül uygulanarak (8/40) x 10 = 2 mL çekilmesi gerektiği hesaplanır. İlaçların infüzyon hızını ayarlamak için damla hesabı kullanılabilir. Tıbbi kabul olarak 20 damla sıvı, 1 mililitre (mL) hacme eşit kabul edilir. Parenteral yolla yapılacak tüm ilaç uygulamalarında tıbbi asepsi kurallarına tam uyum gösterilmesi zorunludur. Enjeksiyon öncesinde bölge antiseptik ile silinmeli ve alkolün kuruması beklenmelidir. Alkol kurumadan enjeksiyon yapılırsa, hem asepsi tam sağlanamaz hem de hastanın cilt altına ulaşan alkol nedeniyle şiddetli ağrı hissetmesine yol açılır. Hasta güvenliği açısından ilaç uygulanırken beş doğru kuralına (Doğru hasta, doğru ilaç, doğru doz, doğru zaman, doğru endikasyon) titizlikle dikkat edilmelidir. Acil servislerde ve acil müdahalelerde sinir sistemini, kardiyovasküler sistemi, solunum sistemini ve gastrointestinal sistemi etkileyen birçok ilaç grubu kullanılır. Ağrı tedavisinde opioid türevi analjezikler (morfin, fentanil vb.) kullanılırken solunum depresyonu riskine karşı hastalar en az 2 saat gözetim altında tutulmalıdır. Antikonvülzan ilaçlardan fenitoin, kardiyak disritmi riski nedeniyle yavaş infüzyonla verilmeli ve hasta monitörize edilmelidir. Kardiyovasküler sistem ilaçlarından antihipertansifler (nitrogliserin, metoprolol vb.) hipertansif acillerde titre edilerek ve monitör eşliğinde uygulanır. Diüretiklerden furosemid, mineral ve potasyum atılımını artırırken, aldaton potasyum tutucu özelliğe sahiptir. Solunum sisteminde kullanılan salbutamol gibi nebülize ilaçlar yüksek oksijen desteğiyle uygulanır. Gastrointestinal sistem şikayetlerinde proton pompa inhibitörleri (pantoprazol vb.) ve antiemetikler (metoklopramid vb.) sık tercih edilir. Metoklopramidin hızlı verilmesi akatiziye (huzursuzluk/hareketlilik) yol açabileceğinden yavaş infüzyonla uygulanmalıdır. Alerjik reaksiyonlarda ve anafilakside ise ilk tercih her zaman epinefrindir (adrenalin).