Borçlar hukukunun en temel ve dinamik alanlarından birini borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi ve bu durumun doğurduğu hukuki sonuçlar oluşturur. Borç ilişkisi kurulduktan sonra ifanın gerçekleşmesini engelleyen veya ifanın niteliğini sakatlayan her türlü durum öğretide genel olarak 'borca aykırılık' veya daha kapsayıcı bir terimle 'ifa engelleri' olarak adlandırılmaktadır. İfa engelleri, borçlunun kusurundan bağımsız olarak ortaya çıkabileceği gibi, doğrudan borçlunun veya alacaklının davranışlarından ya da dışsal, beklenmeyen etkenlerden de kaynaklanabilir. İfa engellerinin temel görünüm şekilleri incelenirken öncelikle borcun hiç ifa edilmediği durumlar ile ifanın yapılmakla birlikte bunun sözleşmeye ve dürüstlük kuralına uygun olmaması (kötü ifa) arasında bir ayrım yapılmalıdır. Borcun hiç ifa edilmediği durumlar kendi içinde ifanın fiilen ve hukuken mümkün olup olmamasına göre tasnif edilir. Eğer borcun ifası artık mümkün değilse 'imkânsızlık' hükümleri; ifa mümkün olduğu hâlde borçlu zamanında ifada bulunmaktan kaçınıyorsa 'borçlu temerrüdü' hükümleri uygulama alanı bulur. Türk Borçlar Kanunu sistematiğinde ifa engelleri kapsamında alacaklı temerrüdü, aşırı ifa güçlüğü ve sözleşme görüşmelerindeki yükümlülüklere aykırılıktan doğan sorumluluk (culpa in contrahendo) gibi kurumlar da yer alır. Ancak bu ünitede ağırlıklı olarak imkânsızlık, borçlu temerrüdü, borcun kötü ifası ve borç ilişkilerinde ortaya çıkan teselsül, koşula bağlılık, ceza koşulu ve alacağın devri gibi özel durumlar detaylıca incelenmektedir. İmkânsızlık, borçlanılan edimin fiili veya hukuki sebeplerle yerine getirilmesinin artık mümkün olmamasını ifade eder. İmkânsızlığın hukuki sonuçlarını belirleyen en önemli ölçüt, bu engelin borcun doğumundan önce mi yoksa sonra mı ortaya çıktığıdır. Eğer imkânsızlık borcun doğumu anında mevcutsa buna 'başlangıçtaki imkânsızlık' denir. Başlangıçtaki imkânsızlık objektif nitelikteyse, yani edim sadece borçlu için değil herkes için imkânsızsa, sözleşme kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 27). Ancak başlangıçtaki imkânsızlık sübjektif nitelikteyse, yani edim sadece borçlunun şahsı için imkânsız olup başkaları tarafından ifa edilebiliyorsa, sözleşme geçerli olarak kurulur ve borçlu ifa edemediği için tazminatla sorumlu olur. Borcun doğumundan sonra ortaya çıkan imkânsızlık ise 'sonraki imkânsızlık' olarak adlandırılır. Sonraki imkânsızlıkta borçlunun kusurunun bulunup bulunmadığı hayati önem taşır. TBK m. 136 uyarınca, borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı (kusursuz olduğu) sebeplerle imkânsızlaşırsa borç sona erer. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde kusursuz imkânsızlık nedeniyle borçtan kurtulan taraf, karşı taraftan almış olduğu edimi sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca iade etmekle yükümlüdür ve henüz kendisine ifa edilmemiş edimi isteme hakkını kaybeder. Ayrıca borçlu, imkânsızlığı alacaklıya gecikmeksizin bildirmek ve zararın artmaması için gerekli önlemleri almak zorundadır; aksi takdirde bildirmemeden doğan zararları gidermekle yükümlü olur. Buna karşılık, sonraki imkânsızlık borçlunun kusuruna dayanıyorsa borç sona ermez. Baskın yaklaşıma göre, borçlunun kusurlu olduğu bu durumlarda borcun konusu (edim) sona ermemekte, sadece şekil değiştirerek TBK m. 112 çerçevesinde alacaklının uğradığı zararı giderme borcuna (tazminata) dönüşmektedir. Bu dönüşüm sayesinde borca bağlı teminatlar ve zamanaşımı süreleri varlığını korur, alacaklı hak kaybına uğramaz. Borçlu temerrüdü, ifası mümkün ve muaccel (vadesi gelmiş) bir borcun, borçlu tarafından haklı bir sebep olmaksızın zamanında ifa edilmemesi durumudur. Temerrütten söz edebilmek için ilk olarak borcun ifasının mümkün olması gerekir; eğer borç imkânsızlaşmışsa temerrüt değil imkânsızlık hükümleri uygulanır. İkinci olarak borcun muaccel olması, yani alacaklı tarafından talep edilebilir ve borçlu tarafından ifa edilebilir aşamaya gelmiş olması şarttır. Üçüncü olarak ise kural olarak alacaklının borçluya yapacağı bir 'temerrüt ihtarı' gerekir (TBK m. 117 I). İhtar, alacaklının borcun ödenmesini talep ettiğini gösteren, şekle bağlı olmayan ancak ispat kolaylığı için yazılı yapılması önerilen hukuki işlem benzeri bir irade açıklamasıdır. Belirli vadeli ve nispi kesin vadeli işlemlerde, taraflar ifa gününü birlikte belirledikleri için ayrıca bir ihtara gerek olmaksızın vadenin geçmesiyle borçlu kendiliğinden temerrüde düşer. Haksız fiillerde fiilin işlendiği tarihten, sebepsiz zenginleşmede ise (iyiniyetli zenginleşen için bildirim şartı saklı kalmak üzere) zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren borçlu doğrudan temerrüde düşmüş sayılır. Temerrüdün gerçekleşmesi için borçlunun kusurlu olması şart değildir; ancak borçlunun kusuru, gecikme tazminatı ve beklenmeyen hâlden sorumluluk gibi bazı ağır sonuçların doğmasında belirleyici rol oynar. Borçlu temerrüdünün genel sonuçları, gecikme tazminatı ödeme yükümlülüğü ve beklenmeyen hâlden (kazadan) sorumluluktur. Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe gecikme tazminatını ödemekle ve temerrüt süresince edimin başına gelebilecek beklenmeyen zararları karşılamakla yükümlüdür. Para borçlarında ise temerrüdün özel sonucu olarak temerrüt faizi ödeme yükümlülüğü doğar. Temerrüt faizi ödenmesi için borçlunun kusurlu olması veya alacaklının zarara uğraması şart değildir. Eğer alacaklının zararı temerrüt faizini aşıyorsa, borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu 'aşkın zararı' da tazmin etmek zorundadır. Karşılıklı borç yükleyen (tam iki taraflı) sözleşmelerde borçlunun temerrüde düşmesi hâlinde, alacaklıya genel sonuçların ötesinde bazı seçimlik haklar tanınmıştır (TBK m. 123-126). Alacaklı, her zaman borcun aynen ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat (gecikme tazminatı) isteme hakkına sahiptir. Ancak dilerse, bu hakkından vazgeçtiğini borçluya hemen bildirerek iki seçimlik haktan birini kullanabilir: Birincisi, aynen ifadan vazgeçip borcun ifa edilmemesinden doğan olumlu (müspet) zararının giderilmesini istemek; ikincisi ise sözleşmeden dönerek sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı olumsuz (menfi) zararın tazminini talep etmektir. Alacaklının bu seçimlik hakları kullanabilmesi için kural olarak borçluya ifa etmesi için 'uygun bir ek süre' (mehil) vermesi gerekir. Ek süre verilmesi, borçluya tanınan son bir şanstır. Ancak TBK m. 124 uyarınca; borçlunun durumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa, borçlunun temerrüdü sonucu ifa alacaklı için yararsız kalmışsa veya sözleşmeden ifanın belirli bir zamanda gerçekleşmemesi hâlinde artık kabul edilmeyeceği anlaşılıyorsa (kesin vadeli işlemler) ek süre verilmesine gerek yoktur. Sözleşmeden dönme hakkı kullanıldığında, sözleşme ilişkisi geçmişe etkili olarak ortadan kalkar ve taraflar daha önce ifa ettikleri edimleri sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca geri isteyebilirler. Eğer sözleşme sürekli edimli bir sözleşmeyse (örneğin kira veya hizmet sözleşmesi) ve edimin ifasına başlanmışsa, alacaklı dönme hakkını değil, ileriye etkili sonuç doğuran 'fesih' hakkını kullanabilir. Fesih durumunda, fesih tarihine kadar ifa edilmiş edimlerin iadesi istenemez, sadece ileriye dönük olarak sözleşme sonlandırılır. Borcun kötü ifası (gereği gibi ifa etmeme), borçlunun edimi yerine getirmek üzere bir davranışta bulunması ancak bu ifanın sözleşmede kararlaştırılan niteliklere, niceliklere, yere veya zamana uygun olmaması durumudur. Kötü ifa, borcun hiç ifa edilmemesinden farklıdır; burada bir ifa eylemi mevcuttur ancak bu eylem ayıplı veya eksiktir. Örneğin, bir yüklenicinin inşa ettiği binayı projeye aykırı malzemelerle tamamlaması veya bir tamircinin kombiyi eksik tamir etmesi sonucu sistemin patlaması kötü ifa örnekleridir. TBK m. 112 uyarınca, borç gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. Kötü ifadan doğan zarar, sadece edimin değerindeki eksilmeyi değil, kötü ifa nedeniyle alacaklının şahsına veya diğer mal varlığı değerlerine verilen zararları da (tazminat sorumluluğu kapsamında) kapsar. Alacaklının kötü ifaya rağmen edimi çekincesiz kabul etmesi, bazı durumlarda haklarından feragat ettiği anlamına gelebilir. Bu nedenle, özellikle satış ve eser sözleşmesi gibi özel sözleşme türlerinde alacaklıya kanun tarafından yüklenen 'gözden geçirme ve bildirme (ihbar) külfetleri'ne dikkat edilmelidir. Alacaklı, kötü ifayı tespit ettiği anda haklarını saklı tuttuğunu borçluya bildirmelidir. Müteselsil borçluluk, birden fazla borçlunun alacaklıya karşı aynı edimin tamamından asli borçlu olarak sorumlu olduğu, borçlulardan birinin yapacağı ifa oranında diğerlerinin de borçtan kurtulduğu çoklu bir borç ilişkisidir. Adi işlerde müteselsil sorumluluk istisnai olup ancak kanundan veya tarafların sözleşmesinden (iradi olarak) doğabilir. Ticari işlerde ise kural olarak birlikte borç altına girenler müteselsilen sorumlu sayılırlar (TTK m. 7). Müteselsil borçlulukta alacaklı, borcun tamamının veya bir kısmının ifasını borçluların dilediğinden talep edebilir. Müteselsil borçlulukta dış ilişki (alacaklı ile borçlular arasındaki ilişki) ve iç ilişki (borçluların kendi aralarındaki ilişki) ayrımı yapılır. Dış ilişkide her borçlu borcun tamamından sorumludur ve alacaklıya karşı 'bölünme/taksim def'ini' ileri süremez. Ancak borçlular, borcun ortak sebeplerinden doğan savunmaları (örneğin zamanaşımı veya geçersizlik) alacaklıya karşı ileri sürmek zorundadırlar; aksi hâlde iç ilişkide diğer borçlulara rücu haklarını kaybederler. İç ilişkide, aksi kararlaştırılmadıkça her borçlu eşit oranda sorumludur. Kendi payından fazla ödeme yapan borçlu, diğer borçlulara payları oranında rücu edebilir ve ifa ettiği miktar oranında alacaklının haklarına halef olur. Müteselsil alacaklılıkta ise birden fazla alacaklıdan her biri, borçludan borcun tamamını isteme hakkına sahiptir. Borçlu, alacaklılardan biri tarafından kendisine karşı icra veya mahkeme yoluna başvurulmadığı sürece, dilediği alacaklıya ifada bulunarak borcun tamamından kurtulur. Alacaklılardan biri tarafından tahsil edilen edim, aksi kararlaştırılmadıkça iç ilişkide alacaklılar arasında eşit olarak paylaştırılır. Koşula bağlı borçlarda, bir hukuki işlemin hüküm doğurması veya sona ermesi, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen gelecekteki bir olaya (koşula) bağlanır. Koşullar, 'geciktirici koşul' ve 'bozucu koşul' olarak ikiye ayrılır. Geciktirici koşulda, sözleşmenin hüküm ifade etmesi koşulun gerçekleşmesine kadar ertelenir. Bozucu koşulda ise sözleşme kurulduğu andan itibaren hüküm doğurur ancak koşulun gerçekleşmesiyle birlikte sözleşme ilişkisi kendiliğinden sona erer. Hukuka veya ahlaka aykırı koşullar içeren sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Ceza koşulu (cezai şart), borçlunun borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi durumunda alacaklıya karşı yerine getirmeyi taahhüt ettiği ekonomik değeri olan bir edimdir. Ceza koşulu asıl borca bağlı (fer'i) niteliktedir; bu nedenle asıl borç geçersizse ceza koşulu da geçersiz olur. Ceza koşulu, ifa yerine istenmek üzere kararlaştırılabileceği gibi (seçimlik ceza koşulu), ifaya ek olarak da kararlaştırılabilir (ifaya eklenen ceza koşulu). Alacaklı, borçlunun borca aykırı davranması durumunda hiçbir zarara uğramamış olsa bile ceza koşulunun ödenmesini talep edebilir. Ancak uğranılan zarar ceza miktarını aşıyorsa, alacaklı borçlunun kusurlu olduğunu ispat etmek şartıyla aşan kısmı (aşkın zararı) isteyebilir. Hâkim, aşırı (fahiş) gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirmekle yükümlüdür. Alacağın devri, bir alacağın mevcut alacaklı (devreden) tarafından borçlunun rızasına gerek olmaksızın bir sözleşmeyle yeni bir alacaklıya (devralana) devredilmesidir. Alacağın devri, borç ilişkisinin tarafını değiştirmeyen ancak alacak hakkının sahibini değiştiren bir tasarruf işlemidir. Kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça her türlü alacak devredilebilir. Alacağın devrinin geçerli olabilmesi için yazılı şekilde yapılması zorunludur (TBK m. 184). Alacağın devri borçlunun durumunu zorlaştırmamalıdır. Bu nedenle borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu her türlü savunmayı (örneğin takas, zamanaşımı, ödemezlik def'i) yeni alacaklıya karşı da ileri sürebilir. Borçlu, devirden haberdar edilmeden önce eski alacaklıya iyi niyetle ifada bulunursa borcundan kurtulur. Alacağın bir edim (ivaz) karşılığında devredilmesi durumunda devreden, devir sırasında alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücüne (solvabilite) sahip olduğunu garanti etmiş sayılır. Alacak karşılıksız (bağışlama amacıyla) devredilmişse, devreden alacağın varlığından veya borçlunun ödeme gücünden sorumlu tutulamaz.