Ünite 7: İlişkilerine Dair Bazı Özel Durumlar

TBK Madde 27 ve Objektif İmkânsızlık

Sözleşmenin kurulduğu sırada edimin ifası objektif olarak imkânsız ise sözleşme kesin hükümsüzdür. Örneğin, sözleşmeden 10 dakika önce yanan yarış atı Atak'ın satışı bu kapsama girer.

TBK Madde 112 ve Kusur Karinesi

Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı tazminle yükümlüdür. Kanun borçlunun kusurlu olduğunu karine olarak kabul eder.

TBK Madde 117 ve Temerrüt İhtarı

Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Ancak belirli vadeli işlemlerde vadenin gelmesiyle ihtar şartı aranmaksızın temerrüt kendiliğinden gerçekleşir.

Haksız Fiillerde Temerrüt Anı

Haksız fiil tazminatı borçlarında borçlu, haksız fiilin işlendiği tarihten itibaren hiçbir ihtara gerek kalmaksızın doğrudan temerrüde düşmüş sayılır ve faiz bu tarihten başlar.

Anahtar Kavramlar

İfa EngeliBorcun hiç veya gereği gibi yerine getirilmesini engelleyen, imkânsızlık, borçlu temerrüdü ve kötü ifa gibi görünümleri olan borca aykırılık durumlarının genel adıdır.

Başlangıçtaki Objektif İmkânsızlıkSözleşmenin kurulduğu anda edimin ifasının herkes için fiilen veya hukuken imkânsız olması durumudur; bu durumda sözleşme kesin olarak hükümsüzdür.

Sübjektif İmkânsızlıkEdimin ifasının sadece borçlunun şahsı veya gücü açısından imkânsız olması, ancak başkaları tarafından yerine getirilebilmesi durumudur; sözleşmeyi geçersiz kılmaz.

Sonraki İmkânsızlıkGeçerli olarak doğmuş bir borcun, doğum anından sonraki bir aşamada fiili veya hukuki sebeplerle ifa edilemez hâle gelmesi durumudur.

Kusursuz İmkânsızlıkBorcun ifasının borçlunun sorumlu tutulamayacağı dışsal sebeplerle imkânsızlaşmasıdır; bu durumda borç sona erer ve alınan edimler iade edilir.

Kusurlu İmkânsızlıkBorcun ifasının borçlunun kusurlu eylemiyle imkânsızlaşmasıdır; borç sona ermez, TBK m. 112 uyarınca tazminat borcuna dönüşür.

Borçlu Temerrüdüİfası mümkün ve muaccel bir borcun, borçlu tarafından haklı bir sebep olmaksızın zamanında yerine getirilmemesiyle ortaya çıkan hukuki gecikme durumudur.

Temerrüt İhtarıAlacaklının borçluya borcun vadesinin geldiğini hatırlatarak ifada bulunmasını talep ettiği, şekle bağlı olmayan hukuki işlem benzeri açıklamadır.

Gecikme TazminatıBorçlunun temerrüde düşmekte kusurlu olması nedeniyle, ifanın gecikmesinden dolayı alacaklının uğradığı zararları gidermekle yükümlü olduğu tazminat türüdür.

Temerrüt FaiziPara borçlarında borçlunun temerrüde düşmesiyle birlikte, kusur şartı aranmaksızın yasa gereği ödemekle yükümlü olduğu gecikme faizidir.

Aşkın ZararPara borçlarında alacaklının temerrüt nedeniyle uğradığı zararın temerrüt faizini aşan kısmıdır; borçlu kusursuzluğunu ispat edemezse bunu öder.

Müspet (Olumlu) ZararBorç hiç veya gereği gibi ifa edilseydi alacaklının mal varlığının ulaşacağı durum ile mevcut durum arasındaki farkı ifade eden zarar türüdür.

Menfi (Olumsuz) ZararSözleşmenin geçerliliğine güvenilerek yapılan masraflar ile bu güven nedeniyle kaçırılan diğer fırsatlardan doğan güven zararıdır.

Borcun Kötü İfasıBorçlunun edimi yerine getirmek üzere ifada bulunması ancak bu ifanın sözleşmeye, dürüstlük kuralına veya teknik standartlara uygun olmamasıdır.

Müteselsil BorçlulukBirden fazla borçlunun alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olduğu, birinin ifasıyla diğerlerinin de borçtan kurtulduğu dayanışmalı borç ilişkisidir.

Rücu HakkıMüteselsil borç ilişkisinde kendi payından fazla ödeme yapan borçlunun, aşan kısım için diğer borçlulara sorumlulukları oranında başvurma hakkıdır.

Geciktirici KoşulBir sözleşmenin hüküm ve sonuçlarını doğurmasının, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen gelecekteki bir olaya bağlanması durumudur.

Bozucu KoşulGeçerli olarak kurulmuş bir sözleşmenin hükümlerinin, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği bilinmeyen bir olayın gerçekleşmesiyle kendiliğinden sona ermesidir.

Ceza KoşuluBorçlunun borca aykırı davranması durumunda alacaklıya ödemeyi taahhüt ettiği, asıl borca bağlı fer'i nitelikteki ceza miktarıdır.

Alacağın DevriAlacaklının, borçlunun rızasını aramaksızın bir sözleşmeyle alacağını üçüncü bir kişiye devretmesini sağlayan yazılı tasarruf işlemidir.

HalefiyetBorcu ifa eden üçüncü kişinin veya rücu hakkına sahip borçlunun, ifa ettiği miktar oranında alacaklının haklarına ve güvencelerine sahip olmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sebepsiz Zenginleşmede İyiniyetli Borçlu

Sebepsiz zenginleşmede borçlu iyiniyetliyse, temerrüde düşmesi için alacaklının kendisine bildirimde bulunması veya ihtar çekmesi zorunludur.

TBK Madde 120 ve Temerrüt Faizi

Para borçlarında temerrüde düşen borçlu, alacaklının zararı olmasa ve kendisinin kusuru bulunmasa dahi yasal temerrüt faizini ödemekle yükümlüdür.

TBK Madde 124 ve Ek Süre İstisnaları

Borçlunun tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa, ifa yararsız kalmışsa veya kesin vadeli işlem söz konusuysa alacaklı ek süre vermeden seçimlik haklarını kullanabilir.

Sürekli Edimli Sözleşmelerde Fesih

İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde (örneğin kira) borçlu temerrüde düşerse alacaklı geriye etkili dönme hakkını değil, ileriye etkili fesih hakkını kullanabilir.

TTK Madde 7 ve Ticari İşlerde Teselsül

İki veya daha fazla kişi, ticari bir iş dolayısıyla birlikte borç altına girerlerse, kanun veya sözleşmede aksine hüküm yoksa müteselsilen sorumlu olurlar.

TBK Madde 155 ve Zamanaşımının Kesilmesi

Müteselsil borçlulardan sadece birine karşı icra takibi yapılması veya dava açılması durumunda, zamanaşımı diğer tüm müteselsil borçlular için de kesilir.

TBK Madde 167 ve Rücu Paylaşımı

Müteselsil borçlulardan birinden iç ilişkide rücu yoluyla alınamayan miktar, diğer borçlular tarafından eşit olarak üstlenilmek zorundadır.

TBK Madde 175 ve Koşulun Engellenmesi

Taraflardan biri dürüstlük kuralına aykırı olarak koşulun gerçekleşmesini engellerse koşul gerçekleşmiş; dürüstlüğe aykırı olarak gerçekleşmesini sağlarsa gerçekleşmemiş sayılır.

TBK Madde 182 ve Hâkimin İndirim Yetkisi

Hâkim, sözleşmede kararlaştırılan ceza koşulunu (cezai şartı) aşırı/fahiş bulduğu takdirde, tarafların talebi olmasa dahi kendiliğinden indirmekle yükümlüdür.

TBK Madde 184 ve Alacağın Devrinde Şekil

Alacağın devrinin geçerli olabilmesi için devreden ile devralan arasında adi yazılı şekilde yapılması zorunludur. Alacağın devri sözü verme ise şekle tabi değildir.

TBK Madde 191 ve Garanti Sorumluluğu

Alacak bir edim karşılığında devredilmişse devreden, devir sırasında alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücüne sahip olduğunu garanti etmiş sayılır.

Sınavda Dikkat Et

Başlangıçtaki imkânsızlıkta 'objektif' ve 'sübjektif' ayrımına dikkat et; objektif imkânsızlık sözleşmeyi kesin hükümsüz kılarken, sübjektif imkânsızlık sözleşmeyi geçerli kılar ancak tazminat sorumluluğu doğurur.
Temerrüt için borçlunun kusurlu olması şart değildir; ancak gecikme tazminatı ve beklenmeyen hâlden sorumluluk için kusur şartı aranır. Sınavda bu ayrımı karıştırma.
Para borçlarında temerrüt faizi talep edebilmek için alacaklının zarara uğradığını ispat etmesi gerekmez; ancak aşkın (munzam) zarar talep edebilmek için borçlunun kusuru ispat edilmelidir.
Sözleşmeden dönme durumunda 'menfi (olumsuz) zarar', aynen ifadan vazgeçip tazminat isteme durumunda ise 'müspet (olumlu) zarar' talep edilir; bu iki zarar türünün seçimlik haklarla eşleşmesine dikkat et.
Müteselsil borçlulukta borçlular alacaklıya karşı 'taksim def'ini' ileri süremezler; alacaklı borcun tamamını dilediği borçludan talep etme hakkına sahiptir.
Alacağın devrinin geçerliliği için 'adi yazılı şekil' zorunludur; borçlunun rızası veya onayı geçerlilik şartı değildir ancak borçluyu koruyan hükümler mevcuttur.