İnfografik
← Ünite 12
Davranış Bilimleri

Ünite 12: Sosyal Etki, Uyum ve İtaat

Solomon Asch'in Çizgi Deneyi
Solomon Asch, yedi sekiz kişilik gruplarla yürüttüğü deneyde, yardımcıların kasıtlı olarak yanlış çizgi cevabı vermesi üzerine gerçek deneklerin %35 oranında grubun bariz yanlış görüşüne uyum sağladığını kanıtlamıştır.
Muzaffer Şerif'in Oto-Kinetik Etki Araştırması
Muzaffer Şerif, karanlık odadaki ışık yanılsamasını kullanarak yaptığı üç aşamalı deneyde, bireylerin grup ortamında bireysel standartlarından vazgeçerek ortak bir grup standardı benimsediklerini ve yalnız kaldıklarında da bunu sürdürdüklerini bulmuştur.
Stanley Milgram'ın İtaat Deneyi
Stanley Milgram, deneklerin otorite figürünün emriyle hata yapan öğrencilere 'ölümcül' seviyeye varan elektrik şokları vermeye razı olup olmadıklarını incelemiş ve katılımcıların üçte ikisinin bu emre uyduğunu ortaya koymuştur.
Milgram Deneyi Uyma Oranları Değişimi
Milgram'ın araştırmasında emir veren kişi aynı odadayken itaat/uyma oranı %65 iken, emir başka bir odadan verildiyse %22'ye, emir sıradan birinden geldiyse %20'ye ve diğer katılımcılar karşı çıktıysa %10'a düşmüştür.

Anahtar Kavramlar

Sosyal EtkiBireyin tutum ve davranışlarının diğer insançarların gerçek ya da örtülü varlığı ile etkilenmesi sürecidir. Örneğin bir genç, arkadaşlarının giyim tarzına uyum sağlamak için kendi kıyafet tercihlerini değiştirebilir.
Sosyal Hızlandırmaİçinde bulunulan grubun veya diğer kişilerin varlığının bireyin performansını olumlu yönde artırması durumudur. Örneğin bisikletçilerin izlendiklerini bildiklerinde çok daha hızlı pedal çevirmeleri bu duruma örnektir.
Sinerjiİki ya da daha fazla bileşenin etkileşimi sonucunda, ayrı ayrı toplamlarından daha farklı (olumlu veya olumsuz) bir sonucun ortaya çıkmasıdır. Negatif sinerjide 2+2=3 gibi kayıplar yaşanabilir.
Sosyal Ket VurmaGrup içinde olmanın veya kalabalık önünde bulunmanın bireyin performansını olumsuz etkilemesi ve zor görevlerde başarısızlığa yol açmasıdır. Örneğin normalde rahat konuşan birinin topluluk önünde heyecanlanıp kekelemesi bu kapsamdadır.
Sosyal AylaklıkGrup üyelerinden bir veya birkaçının, diğerlerinin katkılarına güvenerek zaman, çaba ve düşünce kaynaklarını gruba yeterince aktarmamasıdır. Örneğin beş kişilik bir ödev grubunda bir kişinin hiç çalışmaması nedeniyle diğerlerinin de gayretini düşürmesidir.
Kimlik BelirsizliğiSosyal bir süreç içerisinde bireyin öz farkındalığının ve öz-izlemesinin kaybolması, sorumluluk algısının azalması durumudur. Bireyin kalabalık içinde benlik bilincini yitirerek mantık dışı eylemlere yönelmesine yol açabilir.
Riske GirmeBüyük kazançlar sağlama amacıyla büyük kayıpların ortaya çıkmasını da göze alma durumudur. Bireyler grup içerisindeyken yalnız olduklarına kıyasla çok daha fazla risk alma eğilimi gösterirler.
Grup KutuplaşmasıGrup halinde karar alma süreçlerinde yapılan tartışmalar sonucunda bireylerin daha aşırı uçlara kayması ve radikal/riskli kararlar almasıdır. Tartışma sonrası lehtarlar fanatik, aleyhtarlar şiddetli muhalif olur.
Grup DüşüncesiYüksek dayanışma ve kaynaşmaya sahip gruplarda karşılıklı onay almaya odaklanıldığı için eleştirel düşüncenin, gerçeği değerlendirme yetisinin ve ahlaki yargıların bozulması eğilimidir.
Sağlamlık YanılsamasıGrup düşüncesi yaşayan gruplarda, üyelerin grubun asla zarar görmeyeceğine inanarak aşırı iyimserlik sergilemesidir. Kötü senaryoların gerçekleşmeyeceği yönünde mantık dışı bir inanç hakimdir.
Toplu RasyonelleştirmeGrup kararına aykırı her türlü kanıt veya öneriye göz yumularak, grubun kendi yanlış kararını haklı çıkaracak bahaneler ve açıklamalar üretmesidir.
OtosansürGrup üyelerinin şüphelerini gizlemek ve grup kaynaşmasını korumak amacıyla kendi eleştirel düşüncelerini ve katkılarını sansürlemesidir.
Zihin BekçileriGrubu dışarıdan gelen olumsuz yorumlardan ve eleştirilerden korumak amacıyla bilgi akışını kasıtlı olarak filtreleyen grup üyeleridir.
UyumBireyin düşünce yapısını ve davranışlarını grubun geçerli saydığı norm ve modellere uyacak şekilde düzenlemesidir. Grup baskısı ve kabul görme isteği bu davranışı tetikler.
Oto-Kinetik EtkiKaranlık bir odada sabit duran küçük bir ışık noktasına bakan bireylerin, ışığın hareket ettiğini zannetmelerine yol açan algı yanılsamasıdır. Muzaffer Şerif bu etkiyi uyum deneyinde kullanmıştır.
Azınlık EtkisiTarihsel süreçte reformların ve bilimsel gerçeklerin küçük ama tutarlı ve açık fikirli bir azınlığın ısrarcı çabalarıyla çoğunluk tarafından kabul edilmesini sağlayan sosyal etki mekanizmasıdır.
İtaatBir otorite tarafından gelen istek veya emir doğrultusunda bireyin bir düşünce, davranış ya da tutumu benimsemesidir. Milgram'ın deneyi bu olguyu incelemiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Bisikletçiler ve Sosyal Hızlandırma Araştırması

Sosyal hızlandırma üzerine yapılan ilk araştırmalardan biri, bisikletçilerin başkalarının kendilerini seyrettiklerini düşündüklerinde yalnız olduklarına kıyasla çok daha hızlı pedal çevirdiklerini kanıtlamıştır.

Halat Çekme ve Sosyal Aylaklık Ölçümü

Halat çeken gruplar üzerinde yapılan bilimsel çalışmalar, grup büyüklüğü arttıkça bireysel çabanın belirgin biçimde azaldığını; üç kişilik bir ekibin oransal olarak daha yüksek verim sergileyebildiğini göstermiştir.

Batı ve Doğu Toplumlarında Sosyal Aylaklık Farkı

Kişisel çıkarın temel motif olduğu ABD, İngiltere ve Avustralya gibi bireyci Batı toplumlarında sosyal aylaklık, toplulukçu Doğu toplumlarına kıyasla çok daha yüksek oranlarda ortaya çıkmaktadır.

Asch Deneyinde Muhalif Üyenin Etkisi

Asch'in çizgi deneyinde, grubun bariz yanlış yargısına uymayan tek bir muhalif üyenin varlığı bile uyum davranışını %35'lik orandan dramatik bir şekilde %8-9 seviyelerine kadar düşürmüştür.

Negatif Sinerji ve Matematiksel Karşılığı

Sosyal aylaklık olgusunun doğurduğu negatif sinerji durumu, birlikten her zaman kuvvet doğmayacağını kanıtlar nitelikte '2+2=3' formülüyle somutlaştırılmıştır.

Uzmanlık ve Otorite Algısı ile İtaat

İtaat olgusunda hastanın doktorun önerilerine uzmanlık algısıyla uyması ile çalışanın yöneticisinin talimatlarını pozisyon saygısıyla yerine getirmesi farklı itaat dinamiklerine dayanmaktadır.

Akademisyenlerin Milgram Tahmini Yanılgısı

Milgram deneyinden önce psikiyatristler, sosyal bilimciler ve akademisyenlerle yapılan tahminlerde, uzmanların büyük çoğunluğu deneklerin başkasına zarar vermeyi kabul etmeyeceğini ve oranının %1 civarında olacağını öngörmüştür.

Sosyal Bilgi İşleme Teorisi ve Çevresel İşaretler

Sosyal bilgi işleme teorisi, bireylerin kimlik belirsizliği yaşadıklarında yakın çevrelerinden aldıkları bilgiyi olayları yorumlamada kullandıklarını ve çevresel işaretlere karşı duyarlılıklarının tırmandığını belirtir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sosyal hızlandırma (performans artışı) ile sosyal ket vurma (performans düşüşü/baskı) kavramlarının zıt anlamlarını karıştırma; sorular bu ikisinin tanımı üzerinden sıkça gelir.
  • Sosyal aylaklık ile grup kutuplaşması arasındaki farka dikkat et; sosyal aylaklık çaba düşüşünü, kutuplaşma ise tartışma sonrası uç kararları ifade eder.
  • Solomon Asch'in çizgiler deneyi 'uyum' (conformance) ile, Stanley Milgram'ın elektrik şoku deneyi ise 'itaat' (obedience) olgusuyla eşleştirilmelidir.
  • Muzaffer Şerif'in oto-kinetik etki (karanlık odada ışık) deneyinin aşamalarını ve bireylerin grup standardını kalıcı olarak benimsendiğini unutma.
  • Grup düşüncesi (groupthink) tabloda yer alan 'sağlamlık yanılsaması', 'tosansür', 'zihin bekçileri' gibi belirtileriyle birlikte ezberlenmelidir.
  • Milgram deneyindeki uyma oranlarına (aynı oda %65, başka oda %22, sıradan kişi %20, muhalefet %10) sınavda sayısal soru gelebileceği için dikkat et.
  • Bireyci toplumların (ABD, İngiltere) sosyal aylaklığa, toplulukçu Doğu toplumlarının ise grup uyumuna daha yatkın olduğunu unutma.