Ünite 6: Öğrenme ve Öğrenme Kuramları — Önemli Kavramlar

Bireyin zihinsel çabası, yaşantısı veya çevresiyle etkileşimi sonucunda davranışlarında veya bilişsel yapısında meydana gelen kalıcı izli değişme sürecidir. Örneğin, trafik kurallarını öğrenen bir yayanın davranışlarını buna göre düzenlemesi kalıcı bir öğrenme ürünüdür.

Bir organizmanın istenilen davranışı öğrenebilmesi ve gösterebilmesi için sahip olması gereken temel biyolojik ve fizyolojik altyapı düzeyidir. Örneğin, bir insanın uçma davranışını biyolojik yapısı gereği öğrenememesi bu kavramla ilgilidir.

Öğrenme sürecinde kişinin önceki öğrenmelerinin yeni öğrenmelerini olumlu ya da olumsuz yönde etkilemesi durumudur. Örneğin, bisiklet sürmeyi bilen birinin motosiklet kullanmayı öğrenirken önceki dengesini transfer etmesi buna örnektir.

Öğrenme sürecinde gelen bir uyaranın insana neyi nasıl yapacağını üstü kapalı olarak gösteren işaret veya ipucudur. Örneğin, trafikte yanan sarı ışık sürücüye durmaya hazırlanması için bir im niteliği taşır.

Nötr bir uyarıcının, doğal bir uyarıcıyla defalarca eşleştirilmesi sonucunda doğal olmayan uyarıcının da aynı tepkiyi ortaya çıkarma gücü kazanmasıdır. Pavlov'un zil sesi eşliğinde köpeğin salya akıtması deneyi bunun klasik örneğidir.

Organizmanın gösterdiği davranışın sonuçları tarafından kontrol edildiği, olumlu sonuçlanan edimlerin pekiştirilerek tekrar edilme olasılığının artırıldığı öğrenme türüdür. Örneğin, kafesteki kedinin manivelaya basarak açılması ve kurtulması bu yolla öğrenilir.

Kişinin çevresindekilerin kendisine karşı olumsuz tutum sergilediğini varsayarak buna göre davranması ve bir süre sonra gerçekten çevresinin ona öyle davranmasını sağlamasıdır. Örneğin, sevilmediğini düşünerek insanlara şüpheyle yaklaşan kişinin gerçekten dışlanmasıdır.

Guthrie'ye göre uyarıcı ile tepkinin zaman ve mekân olarak birbirine yakın (bitişik) gerçekleşmesi durumunda öğrenmenin tek yasası olarak kabul edilen bağın kurulmasıdır. Örneğin, bir kediye kapı açıldığında yaptığı hareketin hemen ardından ödüllendirilmesi bitişiklikle açıklanır.

Thorndike'ın öne sürdüğü, uyarıcı ile davranışın sinirsel bir bağla bağlandığını ve öğrenmenin deneme-yanılma (seçme ve bağlama) yoluyla küçük adımlarla gerçekleştiğini savunan kuramdır. Örneğin, kedinin bulmacalı kutudan çıkmak için yaptığı denemeler bu kapsamdadır.

Tolman'ın işaretsel öğrenme kuramında, organizmanın çevreyi tanıma ve keşfetme sürecinde zihninde oluşturduğu mekânsal ve organize edilmiş bilgi birikimidir. Örneğin, farelerin labirentte hedefe ulaşırken zihinlerinde oluşturdukları yol haritası buna örnektir.

Almanca 'hep, bütün' anlamına gelen, organizmanın parçaların toplamından daha fazla ve farklı bir örgütlü bütün oluşturduğunu savunan psikoloji ekolüdür. Örneğin, melodinin onu oluşturan ayrı ayrı notalardan farklı bir bütünlük hissi vermesi Gestalt algısıdır.

Yarım bırakılan ve bitirilemeyen işlerin, olayların veya ilişkilerin, tamamlanmış olanlara kıyasla insan belleğinde daha kolay ve canlı hatırlanması durumudur. Örneğin, yarım kalan aşkların veya sonu gelmeyen filmlerin unutulamaması bu etkidir.

Bandura'nın sosyal bilişsel öğrenme kuramında yer alan, bireyin davranışı ile çevrenin birbirini karşılıklı olarak etkilediğini savunan ilkedir. Örneğin, agresif bir bireyin bulunduğu ortamı germesi ve o ortamın da bireyi daha çok tetiklemesi karşılıklı etkileşimdir.

Nörofizyolojik yaklaşıma göre elde edilen duyu verilerinden yararlanarak bilginin beyin tarafından anlamlı biçimde organize edilmesidir. Örneğin, karmaşık verileri bir araya getirerek mantıklı bir bütün oluşturmak örüntülemedir.

Kişinin bir kişi veya nesne hakkında olumlu bir düşünceye sahipse onun tüm tutum ve davranışlarını olumlu, olumsuz bir düşüncesi varsa her şeyini olumsuz görme eğilimidir (Halo etkisine benzer).