Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Öğrenme, temelde zihinsel faaliyetlere dayanan ve bilişsel sistemin bir yansıması olarak değerlendirilen dinamik bir süreçtir. Bireyin çevresiyle girdiği etkileşimler sonucunda zihninde yeni veriler toplaması, bunları algılayıp anlamlandırması ve kendi içsel gücüyle birleştirerek düşünsel üretime dönüştürmesiyle gerçekleşir. Bu süreç yalnızca basit bir bilgi aktarımı olmayıp, bireyin inançlarını, değerlerini, tutumlarını ve davranış kalıplarını kökten dönüştüren güçlü bir değişim mekanizmasıdır.
Bilimsel literatürde öğrenme, bireyin zihinsel çabası veya deneyimlerine bağlı olarak ortaya çıkan ve davranışlarında kalıcı izler bırakan kalıcı bir değişme olarak tanımlanır. Burton ve Haggard gibi araştırmacılar da öğrenmeyi yaşantının bir ürünü olarak ele almış; bireyin çevresiyle baş edebilir hâle gelmesini, yeni beceriler ve anlayışlar edinmesini sağlayan bir süreç şeklinde vurgulamışlardır. Bu bağlamda öğrenmenin gerçekleşebilmesi için yaşantı ürünü olması, kalıcı iz bırakması, davranış değişikliği yaratması ve belli bir süreci kapsaması şarttır.
Öğrenme süreci rastgele gerçekleşmez; belirli evreleri ve altyapı koşullarını barındırır. Bunların başında biyolojik bir ön koşul olan 'türe özgü hazır oluş' ve içeriğe uygun bir gelişim düzeyini ifade eden 'olgunlaşma' gelir. Ayrıca zihinsel uyanıklık düzeyini belirleyen 'genel uyarılmışlık hali' ve önceki öğrenmelerin sonrakileri etkilemesi anlamına gelen 'aktarım (transfer)' kavramı öğrenme verimliliğini doğrudan etkileyen kritik etkenler arasındadır.
Öğrenme eylemi ardışık zihinsel aşamalardan meydana gelir. İlk olarak bireyin hedef davranışı algıladığı 'anlama aşaması' başlar. Bunu, bireyin koşulları gözden geçirdiği, parçaları incelediği ve yaşantılarıyla bağ kurduğu 'yorumlama aşaması' izler. Bu süreçte karşılaşılan ipuçları 'im' olarak adlandırılırken, kararsızlık halleri süreci uzatabilir. Son olarak bireyin öğrendiklerini uygulamaya koyduğu 'sınama aşaması' ve sistemin çıktısı olan davranışsal değişimle süreç tamamlanır.
Yapısalcı teori çerçevesinde öğrenme; bireyin kendisine sunulan bilgileri ham biçimiyle değil, zihninde aktif olarak yapılandırdığı özgün bir süreç olarak ele alınır. Bu yaklaşım, öğrenmenin en temel ilkelerini belirlemiştir. Buna göre öğrenme pasif bir alma süreci değil, tamamen aktif bir eylemdir; bireyin önceki anlayışını yenilediği kavramsal bir değişmeyi içerir; kişiye özgü sembol ve imgelerle şekillendiği için özneldir; gerçek hayat problemleriyle bağ kurduğu için durumsaldır; motivasyon ve beklentilerle yön bulduğu için duygusaldır ve iş birliğini gerektirdiği için sosyal bir nitelik taşır.
İnsanların çevresiyle kurduğu etkileşim biçimleri farklı öğrenme şekillerini ortaya çıkarır. Bunlardan ilki 'algılama yoluyla öğrenme' olup, dış dünyadan gelen duyusal mesajların beyinde yorumlanmasıyla anlam kazanır. Bu anlamlandırma kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Örneğin aynı acı sosu tadan iki bireyin tepkilerinin tamamen zıt olması algısal öznelliğin somut bir yansımasıdır.
Bir diğer öğrenme biçimi 'gözlem ve taklit yoluyla öğrenme'dir; burada birey çevresinde gördüğü bir davranışı olduğu gibi kopyalamaya çalışır. Daha üst düzey bir süreç olan 'model alma yoluyla öğrenme'de ise birey çevresinde değerli ve takdir edilen tutumları veya modelleri örnek alarak kendi davranışlarına yansıtır. Bu şekiller bireyin sosyal çevresiyle uyum sağlama mekanizmalarını güçlendirir.
Davranışçı kuramlar, öğrenmeyi uyarıcı ile tepki arasındaki bağlar üzerinden açıklamaya çalışır ve zihinsel süreçlerden ziyade gözlenebilir davranışlara odaklanır. Ivan Pavlov’un geliştirdiği 'Klasik Koşullanma' kuramı, nötr bir uyarıcının doğal bir uyarıcıyla defalarca eşleştirilmesi sonucunda doğal olmayan uyarıcının da aynı tepkiyi ortaya çıkarma gücü kazanmasını inceler. Pavlov’un köpekler üzerinde yaptığı deneylerde zil sesinin etle eşleştirilmesi sonucu salya salgılaması bu kuramın temel modelini oluşturur. Kuram kapsamında birincil ve ikincil pekiştireçler, uyarıcı genellemesi ve ayırt etme gibi kavramlar yer alır.
B.F. Skinner tarafından geliştirilen 'Edimsel (Operant) Koşullanma' kuramı ise organizmanın gösterdiği davranışın sonuçlarına göre şekillendiğini savunur. Olumlu sonuç veren, ödüllendirilen veya rahatsız edici durumların ortadan kalkmasını sağlayan (olumsuz pekiştirme) davranışların tekrarlanma olasılığı artarken, pekiştirilmeyen davranışlar sönmeye yüz tutar. Bu kuram kapsamında Pigmalion etkisi (kendini gerçekleştiren kehanet) ve batıl davranışlar gibi psikolojik olgular da ele alınır.
Watson ve Guthrie’nin savunduğu 'Bitişiklik (Bağlantı) Kuramı', öğrenmenin temel yasasının bitişiklik olduğunu öne sürer. Guthrie’ye göre bir uyarıcıya gösterilen tepki, aynı veya benzer uyarıcıyla tekrar karşılaşıldığında yine gösterilir. Thorndike’ın 'Bağlaşımcılık Kuramı' ise deneme-yanılma yoluyla öğrenmeyi esas alır ve 'Etki Yasası' aracılığıyla hoşa giden sonuçların sinirsel bağları güçlendirdiğini savunur. Hull ise sistematik davranışçı kuramında uyarıcı izi ve tümdengelim yöntemleriyle matematiksel modeller önermiştir.
Bilişsel kuramcılar, öğrenmeyi yalnızca basit bir uyarıcı-tepki ilişkisi olarak görmezler; merkeze insanı ve onun karmaşık zihinsel fonksiyonlarını koyarlar. Davranışçıların U-T formülünü Uyarıcı-Organizma-Tepki (U-O-T) biçimine dönüştürmüşlerdir. Edward C. Tolman’ın 'İşaretsel Öğrenme Kuramı', öğrenmenin amaçlı olduğunu ve bireyin çevresini keşfederek 'bilişsel haritalar' (mekânsal harita) oluşturduğunu savunur. Bu bağlamda organizma en az çaba ilkesiyle hareket eder ve bazen farkında olmadan 'örtük öğrenme' gerçekleştirir.
Gestalt psikologları Wertheimer, Köhler ve Koffka, öğrenmenin ve algılamanın bütünsel bir yapıda olduğunu vurgulamışlardır. Koffka’nın bellek süreci ve bellek izi kavramları yanında, Köhler’in içgörüsel öğrenme yaklaşımı problem çözme sürecinde ani ve net çözümleri açıklar. Wertheimer A ve B tipi çözümleri ayırt ederken; Bluma Zeigarnik ise yarım kalan işlerin tamamlananlardan daha iyi hatırlandığını kanıtlayan Zeigarnik Etkisi'ni ortaya koymuştur.
Albert Bandura’nın geliştirdiği 'Sosyal Bilişsel Öğrenme Kuramı', insan davranışlarının sadece pekiştirmeyle değil, bilişsel, davranışsal ve çevresel faktörlerin karşılıklı etkileşimiyle gerçekleştiğini savunur. Bandura; karşılıklı belirleyicilik ilkesi, sembolleştirme kapasitesi, öngörü ve dolaylı öğrenme kapasitesi gibi temel ilkelerle gözlem yoluyla öğrenmenin bilişsel boyutunu detaylandırmıştır.
Bilgiyi işleme ve duyuşsal kuramlar, öğrenmenin sonuçlarıyla ve bireyin benlik algısı, ahlaki gelişimi gibi içsel süreçleriyle ilgilenir. Bilginin kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe aktarılması, nöronlar arasındaki sinapslarda yapısal (morfolojik) değişikliklerin meydana gelmesiyle gerçekleşir. Dikkat, algılama, kodlama ve anlamlandırma basamakları bu sürecin temelini oluşturur. Algılanan gerçeklik objektif değil, birey tarafından yapılandırılan bir gerçekliktir. Duyuşsal öğrenme süreci ise algılama, tepkide bulunma, değer verme, örgütleme ve bütünleştirme aşamalarından geçer.
Nörofizyolojik Kuram (Hebb), öğrenmenin beyindeki nöron ağlarının duyusal yaşantılar yoluyla organize olmasıyla gerçekleştiğini belirtir. İnsan beyni sağ ve sol yarım kürelerden oluşur. Sol yarım küre analitik, zihinsel ağırlıklı, kelime ve detay odaklı çalışırken; sağ yarım küre sezgisel, yüzleri hatırlayan ve görüntülerle düşünen bir yapıya sahiptir. Beynin paralel bir işlemci olarak çalışması, örüntüleme yeteneği ve duyguların öğrenmedeki kritik rolü nörofizyolojik yaklaşımın temel ilkelerini oluşturur.
Sonuç olarak, öğrenme olgusunun tüm yönlerini tek bir kuramla açıklamak mümkün değildir. Davranışçı, bilişsel, sosyal, duyuşsal ve nörofizyolojik kuramların her biri insan öğrenmesinin farklı bir boyutunu aydınlatmakta; bu kuramların birleşimi eğitim ve davranış bilimleri uygulamalarını zenginleştirmektedir.