Ünite 9: Algılama ve Algı Yasaları — Önemli Kavramlar

Dış çevreden gelen uyarıcıların duyu organları aracılığıyla fark edilip beyinde anlamlandırılması sürecidir. Hem fizyolojik hem de bilişsel mekanizmaları içerir; örneğin ses ve renk uyarıcılarının beyin tarafından yorumlanarak tanınması bu sürece girer.

Çevreden gelen fiziksel uyarıcıların duyu organlarındaki alıcı hücreler tarafından sinirsel enerjiye dönüştürülerek beyne iletilmesi olaydır. En yalın fizyolojik tepkidir; örneğin deriye batan bir iğnenin yarattığı ilk sinirsel akım duyumdur.

Organizmanın dışarıdan gelen bir uyarıcıyı fark edebilmesi ve tepkide bulunabilmesi için gereken en düşük uyarıcı şiddeti seviyesidir. Örneğin karanlık bir gecede 1 km uzaktaki mum alevinin fark edilebilmesi mutlak eşik sınırındadır.

İki uyarıcı arasındaki şiddet farkının veya mevcut bir uyarıcıdaki değişikliğin denek tarafından fark edilebildiği en küçük miktar veya değişim oranıdır.

İnsan zihninin çevredeki binlerce uyarıcı arasından sadece kendi ihtiyaç, inanç, değer ve beklentilerine uygun olanları seçip diğerlerini dışlaması yeteneğidir; örneğin kalabalık bir ortamda kişinin kendi adının söylenmesini fark etmesi.

Nesnelerin uzaklık, açı veya ışık koşulları nedeniyle retinadaki görüntüleri değişmesine rağmen beyin tarafından hep aynı boyutta, renkte ve biçimde algılanması olgusudur; örneğin uzaklaşan bir tanıdığın gerçekte küçülmemesine rağmen aynı boyda algılanması.

Algılama sürecinde uyarıcılardan birinin dikkat çekerek ön plana 'şekil' olarak çıkması, diğer öğelerin ise arka planda 'zemin' oluşturması kuralıdır; örneğin beyaz kağıt üzerindeki siyah harflerin harf (şekil) ve kağıt (zemin) olarak algılanması.

Var olan dış bir uyarıcının zihin tarafından hatalı veya gerçeğe aykırı biçimde algılanması durumudur; örneğin Ponzo illüzyonunda eşit uzunluktaki çizgilerin uzaklık ipuçları nedeniyle farklı boyda algılanması.

Ortada hiçbir dış uyarıcı veya fiziksel nesne yokken bireyin sanki varmış gibi nesneleri, sesleri veya olayları algılaması durumudur; genellikle aşırı yorgunluk veya psikiyatrik bozukluklarda görülen gerçeksiz algıdır.

Art arda gelen durgun görsel uyarıcıların belirli bir hızda yanıp söndüğünde beyin tarafından hareket ediyormuş gibi algılanması olgusudur; örneğin ışıklı tabelalardaki hareket illüzyonu.

Zihnin birbirine mekânsal veya zamansal olarak yakın olan nesneleri ayrı ayrı değil, tek bir grup veya bütün olarak algılama eğilimidir; örneğin müzikteki yakın vuruşların ayrı sesler yerine melodi olarak algılanması.

Renk, biçim, boyut veya nitelik bakımından birbirine benzeyen uyarıcıların zihin tarafından aynı kategori altında gruplandırılarak algılanması kuralıdır; örneğin benzer kıyafet giyen insanları aynı gruptan sanmak.

Eksik, parçalı veya yarım bırakılmış nesne ve uyarıcıların zihinsel olarak boşlukları doldurularak bütün hâlinde algılanması eğilimidir; örneğin bazı harfleri silinmiş bir kelimenin doğru okunması.

Gestalt psikolojisinde her psikolojik olayın ve algının en yalın, düzenli, simetrik ve basit biçime dönüştürülerek algılanma eğiliminde olduğunu savunan temel yasadır.

Bireyin iç ve dış algılarını sentezleyerek kendi varlığına dair ulaştığı kendilik farkındalığı ve 'ben' bilinci yapısıdır; davranışları yönlendiren çekirdek mekanizmadır.