Ünite 12: Elektrikle Çalışmalarda İSG

SGK Türkiye İş Kazası İstatistikleri (2013-2021)

SGK verilerine göre, Türkiye'de 2013-2021 yılları arasında elektrik akımına maruz kalma, yüksek ısı etkisi ve tehlikeli maddelerle temas gibi nedenlerle 54.513 erkek ve 10.418 kadın iş kazası sonucu yaralanmış; aynı nedenlerle 607 erkek ve 7 kadın hayatını kaybetmiştir.

Michael Faraday ve Elektromanyetizma

1791-1867 yılları arasında yaşamış olan İngiliz bilim insanı Michael Faraday, elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkiyi keşfederek elektromanyetik indüksiyon yoluyla elektrik üretiminin ve günümüzdeki birçok elektrikli aletin temelini atmıştır.

İzole Eldiven Dayanım Standardı

Elektrik işlerinde kullanılan izole eldivenlerin şok anında koruma sağlayabilmesi için 90.000 volt gerilime tam üç dakika boyunca dayanabilecek teknik özellikte olması ve üzerinde dayanabileceği en yüksek gerilim değerinin yazılı olması zorunludur.

Yalıtkan Pense Sınırı

Elektrik işlerinde kullanılmak üzere özel olarak imal edilen yalıtkan penselerin elle tutulan kısımları, çalışanı elektrik şokundan korumak amacıyla en fazla 1000 volta kadar dayanıklı olacak şekilde izole edilmiştir.

Anahtar Kavramlar

İletkenEn dıştaki yörüngesinde dörtten daha az sayıda elektron bulunduran ve elektrik yükünün taşınabilmesine imkân veren maddelerdir. Gümüş, bakır, altın, demir ve alüminyum bu maddelere örnek olarak verilebilir.

YalıtkanEn dıştaki yörüngesinde dörtten daha fazla sayıda elektron bulunduran ve elektrik yükünün taşınabilmesine imkân vermeyen maddelerdir. Tahta, porselen, cam ve kağıt yalıtkan malzemelere örnek gösterilebilir.

Yarı İletkenEn dıştaki yörüngesinde tam olarak dört elektron bulunduran, iletkenliği ve yalıtkanlığı dış etkenlere veya farklı durumlara göre değişen maddelerdir. Silisyum, selenyum ve germanyum yarı iletken malzemelerdir.

Doğru Akım (DC)Yönü ve şiddeti zamanla değişmeyen, elektrik yüklerinin yüksek potansiyelden düşük potansiyele doğru sabit olarak akmasıyla oluşan akım türüdür. Piller ve aküler doğru akım kaynağı olarak çalışırlar.

Alternatif Akım (AC)Yönü ve şiddeti zamanla periyodik olarak değişen akım türüdür. Evlerimizde ve iş yerlerimizde prizlerden elde ettiğimiz ve kullandığımız akım alternatif akımdır.

GerilimElektriksel potansiyel fark olarak da bilinen, elektronları maruz kaldıkları elektrostatik alan kuvvetine karşı hareket ettiren kuvvettir. Birimi Volt olup 'V' harfi ile gösterilir.

FrekansAlternatif akım veya elektriksel işaretin bir saniyedeki tekrar sayısıdır. 'F' harfi ile gösterilir, birimi Hertz (Hz) olup sinyalin saniyedeki döngü sıklığını ifade eder.

Dirençİçinden geçen elektrik akımına karşı iletken malzemenin gösterdiği zorluk derecesidir. Birimi Ohm'dur ve Yunanca 'Ω' (Ohm) sembolü ile gösterilir.

İletkenlikDirencin tersi olarak tanımlanan ve bir malzemenin içinden geçen elektrik akımına karşı gösterdiği kolaylıktır. Birimi Mho veya Siemens (S) olup 'ʊ' sembolü ile gösterilir.

Ohm KanunuBir direncin uçlarındaki gerilimin, üzerinden geçen akımla doğru orantılı olarak değiştiğini belirten temel elektrik kanunudur. 'V = iR' eşitliği ile ifade edilir.

Piezoelektrik OlayKristal yapılı bazı özel malzemelerin mekanik basınç altına maruz kaldıklarında iki yüzeyinde farklı elektrik yüklerinin birikmesiyle elektriksel potansiyel fark oluşturması yöntemidir.

Elektromanyetik İndüksiyonDeğişken bir manyetik alan içerisine yerleştirilen iletken bir telin uçlarında elektrik geriliminin indüklenmesi olayıdır. Günümüzdeki elektrik santrallerinin üretim temelini oluşturur.

İzole Sehpa36 kV'a kadar olan orta gerilim tesislerindeki bakım ve onarım işlerinde çalışanın toprakla olan fiziksel bağlantısını kesmek amacıyla cam elyaftan üretilen koruyucu güvenlik elemanıdır.

Manevra IstankasıZamanla deforme olmuş ve kendi mekanizmasıyla açılıp kapanamayan mekanik cihazların manevrasında kullanılan, üzerinde akım sızmalarını ve atlamalarını engellemek için üç adet atlama eteği bulunan yalıtkan çubuktur.

TopraklamaElektrikle çalışan teçhizatın metal şasesinden çekilen bir hattın bina dışındaki bakır çubuk veya levha vasıtasıyla toprağa bağlanmasıdır. Kaçak akımları güvenli bir şekilde toprağa yönlendirir.

SıfırlamaTopraklama hattının bulunmadığı tesislerde nötr iletkeni kullanılarak yapılan topraklama işlemidir. Faz ve nötr iletkenlerinin yer değiştirmesi durumunda şaseye doğrudan enerji vereceğinden tehlikelidir.

Kaçak Akım RölesiElektrik devresinden gelen ve giden akımların eşitliğini denetleyen, eşit olmaması durumunda (insan çarpılması veya kaçak anında) devreyi otomatik olarak kesen hayati koruma elemanıdır.

Matris Risk AnaliziOlası tehlikelerin gerçekleşme olasılığı ile insan veya çevre üzerinde yaratacağı zararın (etki) ciddiyetini çarparak risk seviyesini belirleyen yarı nicel bir değerlendirme yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İzole Sehpa Çalışma Sınırı

Orta gerilim tesislerinde bakım ve onarım işlerinde kullanılan izole sehpalar, cam elyaf malzemeden üretilmiş olup en fazla 36 kV (kilovolt) gerilim seviyesine kadar güvenli yalıtım ve koruma sağlamaktadır.

Sigorta Çıkarma Pensesi Kullanım Sınırı

Yüksek yalıtkanlık özelliğine sahip olan sigorta çıkarma pensesi, elektrik şebekelerinde yer alan porselen sigortaların en fazla 36 kV gerilim seviyesine kadar güvenle sökülüp takılmasını sağlamak amacıyla tasarlanmıştır.

Küçük Gerilim Güvenlik Sınırı

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği'ne göre, nemli, ıslak ve metal malzemelerin yoğun olduğu tehlikeli çalışma ortamlarında elektrik çarpmasını önlemek amacıyla kullanılan küçük gerilim sınırı 42 volt ve daha düşük gerilimler olarak belirlenmiştir.

Tehlikeli Gerilim Sınır Değerleri

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği kapsamında insan hayatı için tehlikeli gerilim sınır değerleri; alternatif akım (AC) için 50 volttan büyük gerilimler, doğru akım (DC) için ise 120 volttan büyük gerilimler olarak tanımlanmıştır.

Enerji İletiminde Gerilim Kademeleri

Enerji iletim ve dağıtım tesislerinde gerilim kademeleri standart olarak; 0 - 1 kV arası Alçak Gerilim (AG), 1 kV - 34.5 kV arası Orta Gerilim (OG), 34.5 kV ve üstü ise Yüksek Gerilim (YG) olarak üç sınıfa ayrılmıştır.

İlk Yardım Güvenlik Mesafesi

Elektrik kazalarında kazazedenin etrafında ve olay yerinde, müdahale edecek personelin ve diğer kişilerin güvenliğini sağlamak amacıyla en az 18-20 metre genişliğinde bir güvenlik mesafesi oluşturulması hayati önem taşır.

Kalp Fibrilasyonu Akım Eşiği

İnsan vücudundan geçen elektrik akımının şiddeti 80-100 mA (miliamper) seviyesine ulaştığında, kazazedede ani bilinç kaybı meydana gelir ve kalbin düzensiz ve hızlı titreşmesi anlamına gelen ölümcül kalp fibrilasyonu gerçekleşir.

Risk Değerlendirmesi Karar Matrisi Süreleri

Karar matris metodolojisinde risk skoru 8, 9, 10, 12 puan olarak hesaplanan orta düzeydeki riskleri düşürmek ve güvenli seviyeye getirmek için gerekli düzeltici faaliyetlerin en geç 6 ay içerisinde tamamlanması zorunludur.

Kabul Edilemez Risk Skoru Sınırı

Karar matrisinde risk skoru 15, 16, 20 veya 25 puan olarak hesaplanan yüksek riskli durumlarda, risk kabul edilebilir seviyeye düşürülünceye kadar iş kesinlikle başlatılmamalı, eğer devam eden bir faaliyet varsa derhal durdurulmalıdır.

Sınavda Dikkat Et

Sıfırlama ile topraklama arasındaki farka dikkat edin; sıfırlama nötr hattıyla yapılır ve faz-nötr yer değiştirmesinde şaseye enerji vereceği için tehlikelidir.
Orta ve yüksek gerilimdeki manevra sıralamasını unutmayın; hat devreden çıkarılırken önce kesici sonra ayırıcı açılır, devreye alınırken önce ayırıcı sonra kesici kapatılır.
Yüksek gerilimde gerilim yokluğu tespit edildikten sonra yapılacak işlemlerde önce topraklama, sonra kısa devre yapılması gerektiğini aklınızda tutun.
Tehlikeli gerilim sınır değerlerini akım türüne göre ezberleyin; alternatif akımda 50V, doğru akımda ise 120V üzerindeki değerler tehlikelidir.
Elektrik yanıklarında ilk yardım sorularında yara üzerine yoğurt, diş macunu, kolonya sürülmesinin kesinlikle yanlış bir uygulama olduğunu unutmayın.
Risk skoru hesaplamasında 'Olasılık x Etki' formülünü kullanın ve 15 ve üzeri puanların işi durdurmayı gerektiren kabul edilemez riskler olduğunu bilin.