Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Tüketicinin geliri arttığında, elindeki bütçe de buna paralel olarak artış gösterir. X ve Y mallarının fiyatları sabitken bütçenin artması, bütçe doğrusunun sağa ve yukarı doğru paralel kaymasına neden olur. Tam tersi durumda, yani tüketici geliri azaldığında bütçe daralır ve bütçe doğrusu sola ve aşağı doğru kayar.
Bütçe doğrusunun konum değiştirmesi, tüketicinin ulaşabileceği denge noktalarının da değişmesi anlamına gelir. Gelir düzeyindeki değişmelerin tüketici dengesinde yarattığı ve her iki malın tüketim miktarındaki değişimleri gösteren geometrik noktalar kümesine 'Gelir - Tüketim Eğrisi' adı verilir.
Gelir - Tüketim Eğrisi, yatay eksende X malı ve dikey eksende Y malı bulunduğunda, farklı bütçe değerlerinde oluşan tüketici denge noktalarının birleştirilmesiyle elde edilir. Bu eğrinin analitik yapısı ve şekli, firmaların pazarlama stratejileri ile devletin gelir dağılımı politikalarında kritik bir yol göstericidir.
Tüketicinin gelir artışına verdiği tepki ve mallara duyduğu ihtiyacın şiddeti, gelir - tüketim eğrisinin eğimini doğrudan belirler. Normal mallar kategorisinde, her iki malın da normal olması durumunda gelir - tüketim eğrisi genellikle doğrusal bir yapı sergiler.
Normal mallara en klasik örnek, iyi huylu kayıtsızlık eğrilerine sahip olan ve Cobb - Douglas fayda fonksiyonu ile temsil edilen durumlardır. Bu tür fonksiyonlarda gelir - tüketim eğrisi orijinden başlar ve geçer.
Fiyatlar veri iken gelir - tüketim eğrisinin eğimi, tercih katsayılarının oranının nispî fiyat oranıyla çarpımına eşittir. X malının fiyatı artıp Y malının fiyatı düştüğünde eğri dikleşirken, tam tersi durumda yatıklaşır.
Eğer X malı normal mal iken Y malı lüks mal kategorisinde yer alıyorsa, kayıtsızlık eğrileri iyi huylu olmakla birlikte Cobb - Douglas ailesinden ayrılır. Bu durumda gelir - tüketim eğrisi pozitif eğimli olmasına rağmen doğrusal değildir, çünkü gelir arttıkça tüketici lüks mala bütçesinden eskiye oranla daha fazla pay ayırır.
Zorunlu mallarda ise durum tersine döner; X malı normal mal, Y malı zorunlu mal olduğunda gelir - tüketim eğrisi pozitif eğimli ve yine doğrusal değildir. Gelir arttıkça tüketici zorunlu mala bütçesinden daha az pay vermeye başlar.
Hangi malın zorunlu, hangi malın lüks olduğu mutlak değil, izafi bir kavramdır. Örneğin otomobil modelleri arasında kıyaslama yapılırken bir model diğerine göre lüks, başka bir modele göre ise zorunlu ya da daha alt segment kalabilmektedir.
Düşük mal söz konusu olduğunda kayıtsızlık eğrileri standart iyi huylu yapıdan sapar. Düşük mallarda gelir - tüketim eğrisi belirli bir noktadan sonra negatif eğimli hale gelir, çünkü gelir arttıkça tüketici bu maldan daha az tüketmeyi tercih eder.
Düşük mal tanımı kişiye ve döneme göre değişebilir; örneğin 1. Dünya Savaşı döneminde kahve bulunamadığı için kavrulup öğütülen nohut 'düşük mal' niteliğindeyken, günümüzde diyet yapanlar için özel üretilen tahıl kahveleri düşük mal değil, tercihe dayalı normal mal kabul edilir.
Tam ikame mallarda ise tüketici tercihi kayıtsızlık eğrilerinin bütçe doğrusuna göre dik ya da yatık olmasına bağlıdır. Kayıtsızlık doğruları bütçe doğrusundan dikse tüketici tüm parasını X malına harcar ve gelir - tüketim eğrisi yatay eksenden ibaret olur; yatıksa dikey eksenden ibaret olur.