İnfografik
← Ünite 12
Akıl ve Eylem

Ünite 12: Kant ve Yargıgücü

Kant'ın Üçüncü Eleştirisinin Konumu
Kant'ın Saf Aklın Eleştirisi ve Pratik Akıl Eleştirisi'nden sonra kaleme aldığı Yargıgücünün Eleştirisi, felsefi sisteminin genel hatlarında başlangıçta belirtilmemiş, teorik ve pratik bilginin dışında kalan estetik ve teleolojik alanları temellendirmek üzere ayrı bir basamak olarak eklenmiştir.
Alexander Baumgarten ve Estetik Disiplini
Estetiği felsefi bir disiplin haline getiren ilk kişi Kant'ın vatandaşı Alexander Baumgarten'dır; ancak estetiği kavramlarıyla tam anlamıyla bir paradigmaya dönüştüren filozof Immanuel Kant olmuştur.
Süleymaniye Camii Örneği
İnsan yapımı olmasına rağmen devasa ve görkemli büyüklüğüyle insanda tevazu ve hayranlık uyandıran mimari yapılara örnek olarak metinde Süleymaniye Cami'si gösterilmiştir.
Descartes ile Kant'ın Tanrı Yaklaşımı Farkı
Descartes mükemmellik kavramından hareketle Tanrı'nın varolması gerektiğini iddia etmişken; Kant, yüce kavramının akılsal bir his olmasına rağmen Tanrı'nın varlığını doğrudan ispatlamak için değil insanın ahlaki gelişimi için değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Reflektif DüşünmeEvrensel bir kavramın altına tikel nesnenin yerleştirildiği bilimsel sürecin aksine, tikelin altına evrenselin arandığı yargıgücü düşünme biçimidir. Metne göre doğadaki çeşitliliğin bir birlik altında düzenlenip düzenlenemediğini sorgular.
Belirleyici YargıSaf Aklın Eleştirisi'nde yer alan, evrensel kavramın altına tikel nesnenin eklenmesiyle nesne hakkında bilgi oluşturulmasını sağlayan geleneksel düşünme biçimidir.
HoşlanmaYargıgücünün temelinde yer alan haz ve hazsızlık durumuyla ilgili olan, insanda uyanan duygunun değerlendirme biçimidir. Güzel, bu hoşlanmanın yargılanmış halidir.
GüzelNesnenin biçiminden duyulan gayesel hazza ilişkin olan, bilgi verme iddiası taşımamasına rağmen herkes tarafından onaylanması beklenen öznel-evrensel estetik yargıdır. Örnek: Kırmızı bir güle bakarak 'gül güzel bir çiçektir' denilmesi.
Yüce (Erhaben)Güzelin tersine hazsızlıkla, korku ve saygıyla karışık duygu durumuyla ilgili olan, nesnenin niteliğine değil niceliğine ve mutlak büyüklüğüne dayanan estetik kategoridir. Örnek: Okyanuslar veya devasa dağlar.
GayeDoğanın güzellikleri ve yüceliği içinde barındıran, mekanik nedenselliğin ötesinde bilgi ve bakış açımızın tamamlanmasını sağlayan teleolojik ve ereksel kavramdır.
Teleolojik YargıDoğada nihai bir gayenin olup olmadığını inceleyen, reflektif yargı alanına giren ve doğadaki çeşitliliğin teknik açıklamasını yapan yargı türüdür.
Sensus Communis (Ortak Duyu)Öznenin kendi estetik ve ahlaki yargılarını diğer öznelerin oluşturduğu ortak bir akla ve toplumsal ölçüte göre değerlendirme imkânı sunan duygu durumudur.
Matematik YüceHayalgücünün nesnenin mutlak büyüklüğünü kavramakta yetersiz kalması ve zihinsel sınırları zorlaması sonucunda bilgi yetisine bağlı olarak ortaya çıkan yücelik türüdür.
Dinamik YüceDoğanın ezici ve korkunç güçleri karşısında insanın yaşadığı yetersizlik hissinin aşılmasıyla birlikte beğeni yetisine bağlı olarak ortaya çıkan yücelik türüdür.
Hayalgücü (Einbildungskraft)Estetik yargıda anlama gücüyle sıkı bir denetim altında olmaksızın, özgür ve karşılıklı uyum (oyun) içinde çalışarak nesneyi yeniden tasavvur eden zihinsel yetidir.
Anlama Gücü (Verstand)Teorik akılda hayalgücünü denetleyen ve kavramlar üreten yeti iken, estetik yargıda hayalgücü ile birlikte özgür bir uyum sergileyen zihinsel bileşendir.
Genişletilmiş DüşünmeEstetik yargıdaki öznelliğin, herkeste ortak olan yetiler ve gayesellik paydasında buluşarak evrensel bir nitelik kazanmasını sağlayan düşünme biçimidir.
Teknik AçıklamaDoğanın mekanik nedensellikle açıklanmasının ötesine geçerek gayesellik kavramı vurgusuyla zihne ilişkin öznel ve yol gösterici bir bakış açısı sunan açıklamadır.
Fenomenal ve Numenal Alanİlk iki eleştiride karşımıza çıkan; mekanik nedenselliğin hâkim olduğu görünüşler dünyası (fenomenal) ile özgür insanın bulunduğu akılsal alan (numenal) arasındaki ayrımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Kırmızı Gül Örneği

Kant estetik yargıdaki evrenselliği açıklarken kırmızı bir gül örneğini kullanır; gülün güzel olduğu yargısı sadece bireysel bir hoşlanma değil, başkalarının da onaylamasını bekleyen evrensel bir iddia barındırır.

Okyanuslar ve Gökyüzü Tasviri

Matematiksel yücenin somut karşılığı olarak Kant, hayalgücünün sınırlarını zorlayan engin okyanusları ve insanın başının üstündeki sonsuzlukla karışık gökyüzü tasvirini örnek vermiştir.

Modern Dönem Bilimsel Buluşları ve Mekanik Anlayış

Kant'ın yaşadığı modern dönemde etkili olan bilimsel buluşlar doğanın mekanik bir biçimde ele alınmasını yaygınlaştırmış, bu durum antik ve ortaçağdan gelen gayesellik fikrinin yeniden yorumlanmasını zorunlu kılmıştır.

Kopernik Devrimi ve Öznellik

Kant'ın kendi Kopernik Devrimi ile öznelliği nesnel bilgiyi elde etmenin biçimsel şartı haline getirdiği, üçüncü eleştiride ise bu öznelliğin nesnel olmasa da evrensel bir bilgi formuna dönüştürüldüğü vurgulanmıştır.

Çekiç ve İşlevsellik Örneği

Gaye kavramının nesnenin kavramı ve işlevi ile ilişkisini açıklamak için çekiç örneği verilmiştir; çekicin çivi çakmaya uygun biçimde olması onun gayesini ve işlevselliğini belirler.

Matematik ve Dinamik Yücenin Yeti Ayrımı

Kant yüceyi ikiye ayırmıştır; bunlardan matematik yüce bilgi yetisine, dinamik yüce ise beğeni yetisine dayanarak insanda farklı duygu durumları tetikler.

Sensual Communis (Ortak Duyu) Prensibi

İnsanın toplumsal bir varlık olarak kendisini dışarıdan nasıl görünüyorum kaygısıyla değerlendirmesini sağlayan, başkalarının oluşturduğu ortak akla uyum sağlama zorunluluğu taşımayan ölçüt sensus communistir.

Sınavda Dikkat Et

  • Reflektif düşünme ile belirleyici düşünme arasındaki farkı karıştırmayın; belirleyici yargı evrenselden tikele (bilgi), reflektif yargı ise tikelden evrensele (yargıgücü) çalışır.
  • Güzelin haz ile yücenin ise hazsızlık (acı veren olumsuz haz) ile ilişkili olduğunu, ancak yücedeki bu hazsızlığın olumlu bir tevazu ve saygıya dönüştüğünü unutmayın.
  • Güzel yargısının nesnenin niteliğiyle (biçimiyle), yüce yargısının ise niceliğiyle (büyüklüğü ve biçimsizliğiyle) ilgili olduğunu sınavda zihninizde netleştirin.
  • Kant'ın estetik yargılarında bilgi verme iddiası yoktur; ancak nesneye ait olmasa da melekelerin uyumundan doğan 'evrensellik beklentisi' (herkesin katılması gerektiği inancı) taşır.
  • Matematik yücenin bilgi yetisine, dinamik yücenin ise beğeni yetisine ait olduğunu soru köklerinde karıştırmamaya özen gösterin.
  • Teknik açıklamanın nesnel/belirleyici değil, öznel ve yol gösterici (heuristic) nitelikte olduğunu hatırlayın.
  • Sensus communis (sağduyu) kavramının dayatmacı olmadığını, toplumsal bir varlık olan insanın diğer özneler karşısındaki ortak duyu ölçütünü ifade ettiğini unutmayın.